થાક બેહદ ક્યાં હવે ઠલવાય છે ?………..નિમેષ પરમાર’બેહદ’

છેસમજાયસંગતિ:પ્ર.43

ગાલગાગા..ગાલગાગા-ગાલગા( ફાઇલાતુન,ફાઇલાતુન,ફાઇલુન)રમલ છંદ ,11 અક્ષરી.

ફેસબૂક પર”ગઝલતો હું લખું”ગ્રુપના મિત્રોનો ગઝલ સંગ્રહ ‘સંગતિ’માં અઢાર ગઝલકારોની છ ગઝલો મળીને કુલ 108 ગઝલો સમાવિષ્ટ થઈ છે.’બઝમેવફા’માં આઠમાં શાયર શ્રી નિમેષ પરમાર’બેહદ’ની ગઝલ પોસ્ટ કરતાં ,અહોભાવની લાગણી વ્યકત કરતાં…”સંગતિ’ના મિત્રોનો આભારમાનું છું.

ક્રમે ક્રમે બધા શાયરોની એક એક કૃતિ ફોટા સહિત પ્રકટ કરવાની ઇચ્છા છે.આશા છે ‘સંગતિ’નાં શાયર દોસ્તો એને સ્વીકૃતિ આપશે.

..’બઝમે વફા’ 30 એપ્રીલ2016

ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્ર માટે પ્રશ્નાર્થ……..ભરત મહેતા

Dharnirpexneerixak 16 April2016(સૌજન્ય: નિરીક્ષક 16 એપ્રીલ 2016)

Pl.click the image copy to read in bigger font.

જેનું જીવન ધૂપસળી છે

અંત લગી એ જાતે બળી છે

કેમ સુરાલય ગર્વ કરે ના

પીતાં પીતાં  આંખ ઢળી છે

દર્દની એક સલ્તનત કાયમ કરી, ચાલ્યા જશું !…શૂન્ય પાલનપુરી

પ્રેમ આંખે રૂપના દર્શનકરી, ચાલ્યા જશું !

દ્ર્ષ્ટિ પથ પર દિવ્યતાઓ પાથરી, ચાલ્યા જશું !

 મ્હેકશે વેરાનીઓ એક દી ગુલશન બની,

રંગ ને ખુશ્બૂનાં કામણ કરી, ચાલ્યા જશું !

કાળ પર કરશું હકુમત ચાંદ-સૂરજના કસમ,

દર્દની એક સલ્તનત કાયમ કરી, ચાલ્યા જશું !

પૂજશે પગલાં જમાનો એ દિવસ પણ આવશે,

સત્યના પંથે અટૂલા ડગા ભરી, ચાલ્યા જશું !

મસ્જિદો ને મંદિરો કરશે હૃદય-ભેદી વિલાપ

જ્યારે મૈખાનું અમે ખાલી કરી,ચાલ્યા જશું !

પાડશે ચૌદે ભવન પડઘા અમારા શબ્દના,

શૂન્ય એ તાકાત વાણીમાં ભરી,ચાલ્યા જશું !

 

                 (સૌજન્ય:શૂન્યની સૃષ્ટિપૃ.309)

મેં મારું લોહી બાળીને જીવનદીપક જલાવ્યો છે…… બરકત વિરાણી ‘બેફામ’

બગીચો મેં હજારો ફૂલનો એમાં બનાવ્યો છે,

તમે મારા હ્રદયમાં એક જે કાંટો લગાવ્યો છે…

 

ભલું હો સિતમગરનું મને જેણે રડાવ્યો છે,

કે મારો ભવ મેં આસુંની ચમકથી ઝગમગાવ્યો છે…

 

કરૂણતા તો જુઓ કે હું જ ખુદ ભૂલો પડેલો છું,

નહીં તો અહીંથી કંઇકને રસ્તો બતાવ્યો છે…

 

જગતના ઝંઝાવાતો ઓલવી શકશે નહીં એને,

મેં મારું લોહી બાળીને જીવનદીપક જલાવ્યો છે…

 

છે એક જ દુઃખ કે મિત્રોએ મને રડવા નથી દીધો,

મિટાવ્યો છે મને તો હસતો રાખીને મિટાવ્યો છે મને…

 

હવે આ મારી પાગલતા ખૂબી દેખાય છે એની,

મને એણે ફક્ત આઘાત આપીને હસાવ્યો છે…

 

ઉડાડે ધૂળ મારા નામ પર જ્યારે કોઇ બેફામ,

સમજજો કે મને એણે જ માટીમાં મિલાવ્યો છે…

(સૌજન્ય:ઘટા પૃ.73)

લાગણીઓને પલળવાનું કહો……. આદિલ મન્સુરી

 

પાંપણોને સહેજ ઢળવાનું કહો.

સ્વપ્નને ક્યારેક ફળવાનું કહો.

 

ચોકમાં આવીને મળવાનું કહો

લાગણીઓને પલળવાનું કહો.

 

દર્પણોમાંથી નીકળવાનું કહો

આ પ્રતિબિંબોને છળવાનું કહો.

 

લો સપાટી પર બરફ જામી રહ્યો

આ સમુદ્રોને ઉકળવાનું કહો.

 

સાંજ પડવાની પ્રતિક્ષા છે બધે

હા કહો, સૂરજને ઢળવાનું કહો.

 

ભાર ઝાકળનો કળીની પાંપણે

પથ્થરોને પણ પલળવાનું કહો.

 

ભસ્મ પણ ઊડી ગઈ મૃતદેહની

આ પવનને પાછા વળવાનું કહો.

 

પૃથ્વીને ઘેરીને બેઠી ક્યારની

આ અમાસોને પ્રજળવાનું કહો.

 

મૌન કે વાણીને ‘આદિલ’ છેવટે

જે અકળ છે એને કળવાનું કહો.

16મી ઑગષ્ટ 2002,નોર્થ બર્ગન

(સૌજન્ય:ગઝલના આયના ઘરમાં પૃ.149)

‘સાહિત્ય રત્ન’..ગુણવંત શાહ ?…ભરત મહેતા

RatnaARatnB

વરસો પછી જ્યાં એક મૂલાકાત થઈ હશે……મુહમ્મદઅલી વફા

એ આંખથી જ્યારે પ્રથમ પણ વાત થઈ હશે.

બિસ્મિલના હૈયા ઉપર તો ઘાત થઈ હશે.


બે દેહ એકજ રૂહ થઈ પીગળી ગયા હશે,

વરસો પછી જ્યાં એક મૂલાકાત થઈ હશે.


ડૂબી ગયા તો યે છ્તાં ભીનો થયો ન હોઠ,

મૃગ જળ તણાં રણમાં યકીનન રાત થઈ હશે.

 

સાથે રહી શક્યાં નહીં આદમના બાળકો

ને કાફલાઓની અહિ શરૂઆત થઈ હશે.

 

મઝલૂમ તો હારી ગયો ન્યાયાલયે અહીં,

મુજરિમ તને ગણવા સતત રજૂઆત થઈ હશે.

 

આ વાત નહિ તો ક્યાં ‘કદી’ચર્ચાત અહિ વફા,

ચૌટે અને ચોરે બધે પંચાત થઈ હશે.

કરે કોણ અહિયાં હવે પ્યાર જેવું…….મુહમ્મદઅલી વફા

હવે ચાલતું  રોજ આ વ્યાપાર જેવું

કરે કોણ અહિંયાં  હવે પ્યાર જેવું.

ન સાકી હવે એ ન વેડફતાં  એને,

ન કો મયકદે છે તલબગાર જેવું.

મહેકી ઊઠ્યો છે હવે બાગ દિલનો,

કદમ કોઈ ભરતું  શરમસાર જેવું.

સતત આંખ ચોંટી ગઈ આસમાને,

કણસ્યા કરે કોઈ લાચાર જેવું.

નજરથી થતી’તી જિગરની યે હોળી,

નયન માં હવે ક્યાં  કંઈ ધાર જેવું ?

‘વફા”તલબ માફી તણી લઈ હું  આવ્યો,

હસું છું  જુઓ ને ગુનેગાર જેવું.

‘વફા’આ ગરીબુલ વતન માં રઝળતે !

હતે કંઈ અમારું  ય ઘરબાર જેવું.

તમારા દ્વાર પર ભટકયા કરે છે પ્યાસનું ટોળું——-મુહમ્મદઅલી વફા

જુઓ ઉપર ને ઉપર જાય છે આ આભનું ટોળું

અને એકી ટગે નિરખી રહ્યું છે આશનું ટોળું.

હવે હું કઈ રીતે આ ભીડમાં મારો સ્વર શોધું

ખરે છે માણસો ના રૂપમાં કો શ્વાસનું ટોળું.

સ્વજન મિત્રોને સ્નેહીઓ ભલા જઈ શોધવા ક્યાંથી

જુઓ ને આવજો માં ખદબદે છે હાથનું ટોળું.

તમે મેકઅપ કરો છો કે ઉગાડો રૂપની ખેતી

કહીં ઊગી ન નીકળે ગાલ પર આ આંખનું ટોળું.

તમે સાકી પરબ આ ઝાંઝવાની લઈને ક્યાં બેઠાં

તમારા દ્વાર પર ભટકયા કરે છે પ્યાસનું ટોળું.

ઘણું ઊડવાની હોડોમાં ગયા ચહેરા બધા ભૂલી

જુઓ આકાશમાં પંખી ઊડે કે પાંખનું ટોળું.

‘વફા’ચંપા તણા ફૂલો તમે વાવીને શું કરશો

ભ્રમર આવી નહીં શકશે ને ફરશે નાગનું ટોળું.

Hemang 001

પાનખર આવી ,ખરે છે ઝાડવાં….હેમાંગ નાયક

Jhdwanhemang Nayak 001

સૌજન્ય:સંગતિ:પૃ.38

ગાલગાગા..ગાલગાગા-ગાલગા

ફેસબૂક પર”ગઝલતો હું લખું”ગ્રુપના મિત્રોનો ગઝલ સંગ્રહ ‘સંગતિ’માં અઢાર ગઝલકારોની છ ગઝલો મળીને કુલ 108 ગઝલો સમાવિષ્ટ થઈ છે.’બઝમેવફા’માં સાતમાં શાયર શ્રી હેમાંગ નાયકની ગઝલ પોસ્ટ કરતાં ,અહોભાવની લાગણી વ્યકત કરતાં…”સંગતિ’ના મિત્રોનો આભારમાનું છું.
ક્રમે ક્રમે બધા શાયરોની એક એક કૃતિ ફોટા સહિત પ્રકટ કરવાની ઇચ્છા છે.આશા છે ‘સંગતિ’નાં શાયર દોસ્તો એને સ્વીકૃતિ આપશે.
..બઝમે વફા

વે મુસલમાન થે , ઔર પુકારતે રહે હિન્દૂ! હિન્દૂ!! હિન્દૂ!!!—- -દેવી પ્રસાદ

Posted on January 7, 2016 by Hindi Muslimscropped-12771798_1566622823628452_2081327229453989269_o

વે મુસલમાન થે
કહતે હૈં વે વિપત્તિ કી તરહ આએ
કહતે હૈં વે પ્રદૂષણ કી તરહ ફૈલે
વે વ્યાધિ થે
બ્રાહ્મણ કહતે થે વે મલેચ્છ થે
વે મુસલમાન થે
ઉન્હોંને અપને ઘોડ઼ે સિન્ધુ મેં ઉતારે
ઔર પુકારતે રહે હિન્દૂ! હિન્દૂ!! હિન્દૂ!!!
બડ઼ી જાતિ કો ઉન્હોંને બડ઼ા નામ દિયા
નદી કા નામ દિયા
વે હર ગહરી ઔર અવિરલ નદી કો
પાર કરના ચાહતે થે
વે મુસલમાન થે લેકિન વે ભી
યદિ કબીર કી સમઝદારી કા સહારા લિયા જાએ તો
હિન્દુઓં કી તરહ પૈદા હોતે થે
ઉનકે પાસ બડ઼ી-બડ઼ી કહાનિયાઁ થીં
ચલને કી
ઠહરને કી
પિટને કી
ઔર મૃત્યુ કી
પ્રતિપક્ષી કે ખ઼ૂન મેં ઘુટનોં તક
ઔર અપને ખ઼ૂન મેં કન્ધોં તક
વે ડૂબે હોતે થે
ઉનકી મુટ્ઠિયોં મેં ઘોડ઼ોં કી લગામેં
ઔર મ્યાનોં મેં સભ્યતા કે
નક્શે હોતે થે
ન! મૃત્યુ કે લિએ નહીં
વે મૃત્યુ કે લિએ યુદ્ધ નહીં લડ઼તે થે
વે મુસલમાન થે
વે ફ઼ારસ સે આએ
તૂરાન સે આએ
સમરકન્દ, ફ઼રગ઼ના, સીસ્તાન સે આએ
તુર્કિસ્તાન સે આએ
વે બહુત દૂર સે આએ
ફિર ભી વે પૃથ્વી કે હી કુછ હિસ્સોં સે આએ
વે આએ ક્યોંકિ વે આ સકતે થે
વે મુસલમાન થે
વે મુસલમાન થે કિ યા ખ઼ુદા ઉનકી શક્લેં
આદમિયોં સે મિલતી થીં હૂબહૂ
હૂબહૂ
વે મહત્ત્વપૂર્ણ અપ્રવાસી થે
ક્યોંકિ ઉનકે પાસ દુખ કી સ્મૃતિયાઁ થીં
વે ઘોડ઼ોં કે સાથ સોતે થે
ઔર ચટ્ટાનોં પર વીર્ય બિખ઼ેર દેતે થે
નિર્માણ કે લિએ વે બેચૈન થે
વે મુસલમાન થે
યદિ સચ કો સચ કી તરહ કહા જા સકતા હૈ
તો સચ કો સચ કી તરહ સુના જાના ચાહિએ
કિ વે પ્રાયઃ ઇસ તરહ હોતે થે
કિ પ્રાયઃ પતા હી નહીં લગતા થા
કિ વે મુસલમાન થે યા નહીં થે
વે મુસલમાન થે
વે ન હોતે તો લખનઊ ન હોતા
આધા ઇલાહાબાદ ન હોતા
મેહરાબેં ન હોતીં, ગુમ્બદ ન હોતા
આદાબ ન હોતા
મીર મક઼દૂમ મોમિન ન હોતે
શબાના ન હોતી
વે ન હોતે તો ઉપમહાદ્વીપ કે સંગીત કો સુનનેવાલા ખ઼ુસરો ન હોતા
વે ન હોતે તો પૂરે દેશ કે ગુસ્સે સે બેચૈન હોનેવાલા કબીર ન હોતા
વે ન હોતે તો ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ કે દુખ કો કહનેવાલા ગ઼ાલિબ ન હોતા
મુસલમાન ન હોતે તો અટ્ઠારહ સૌ સત્તાવન ન હોતા
વે થે તો ચચા હસન થે
વે થે તો પતંગોં સે રંગીન હોતે આસમાન થે
વે મુસલમાન થે
વે મુસલમાન થે ઔર હિન્દુસ્તાન મેં થે
ઔર ઉનકે રિશ્તેદાર પાકિસ્તાન મેં થે
વે સોચતે થે કિ કાશ વે એક બાર પાકિસ્તાન જા સકતે
વે સોચતે થે ઔર સોચકર ડરતે થે
ઇમરાન ખ઼ાન કો દેખકર વે ખ઼ુશ હોતે થે
વે ખ઼ુશ હોતે થે ઔર ખ઼ુશ હોકર ડરતે થે
વે જિતના પી૦એ૦સી૦ કે સિપાહી સે ડરતે થે
ઉતના હી રામ સે
વે મુરાદાબાદ સે ડરતે થે
વે મેરઠ સે ડરતે થે
વે ભાગલપુર સે ડરતે થે
વે અકડ઼તે થે લેકિન ડરતે થે
વે પવિત્ર રંગોં સે ડરતે થે
વે અપને મુસલમાન હોને સે ડરતે થે
વે ફ઼િલીસ્તીની નહીં થે લેકિન અપને ઘર કો લેકર ઘર મેં
દેશ કો લેકર દેશ મેં
ખ઼ુદ કો લેકર આશ્વસ્ત નહીં થે
વે ઉખડ઼ા-ઉખડ઼ા રાગ-દ્વેષ થે
વે મુસલમાન થે
વે કપડ઼ે બુનતે થે
વે કપડ઼ે સિલતે થે
વે તાલે બનાતે થે
વે બક્સે બનાતે થે
ઉનકે શ્રમ કી આવાજ઼ેં
પૂરે શહર મેં ગૂઁજતી રહતી થીં
વે શહર કે બાહર રહતે થે
વે મુસલમાન થે લેકિન દમિશ્ક ઉનકા શહર નહીં થા
વે મુસલમાન થે અરબ કા પૈટ્રોલ ઉનકા નહીં થા
વે દજ઼લા કા નહીં યમુના કા પાની પીતે થે
વે મુસલમાન થે
વે મુસલમાન થે ઇસલિએ બચકે નિકલતે થે
વે મુસલમાન થે ઇસલિએ કુછ કહતે થે તો હિચકતે થે
દેશ કે જ઼્યાદાતર અખ઼બાર યહ કહતે થે
કિ મુસલમાન કે કારણ હી કર્ફ઼્યૂ લગતે હૈં
કર્ફ઼્યૂ લગતે થે ઔર એક કે બાદ દૂસરે હાદસે કી
ખ઼બરેં આતી થીં
ઉનકી ઔરતેં
બિના દહાડ઼ મારે પછાડ઼ેં ખાતી થીં
બચ્ચે દીવારોં સે ચિપકે રહતે થે
વે મુસલમાન થે
વે મુસલમાન થે ઇસલિએ
જંગ લગે તાલોં કી તરહ વે ખુલતે નહીં થે
વે અગર પાઁચ બાર નમાજ઼ પઢ઼તે થે
તો ઉસસે કઈ ગુના જ઼્યાદા બાર
સિર પટકતે થે
વે મુસલમાન થે
વે પૂછના ચાહતે થે કિ ઇસ લાલકિલે કા હમ ક્યા કરેં
વે પૂછના ચાહતે થે કિ ઇસ હુમાયૂં કે મક઼બરે કા હમ ક્યા કરેં
હમ ક્યા કરેં ઇસ મસ્જિદ કા જિસકા નામ
કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ હૈ
ઇસ્લામ કી તાક઼ત હૈ
અદરક કી તરહ વે બહુત કડ઼વે થે
વે મુસલમાન થે
વે સોચતે થે કિ કહીં ઔર ચલે જાએઁ
લેકિન નહીં જા સકતે થે
વે સોચતે થે યહીં રહ જાએઁ
તો નહીં રહ સકતે થે
વે આધા જિબહ બકરે કી તરહ તકલીફ઼ કે ઝટકે મહસૂસ કરતે થે
વે મુસલમાન થે ઇસલિએ
તૂફ઼ાન મેં ફઁસે જહાજ઼ કે મુસાફ઼િરોં કી તરહ
એક દૂસરે કો ભીંચે રહતે થે
કુછ લોગોં ને યહ બહસ ચલાઈ થી કિ
ઉન્હેં ફેંકા જાએ તો
કિસ સમુદ્ર મેં ફેંકા જાએ
બહસ યહ થી
કિ ઉન્હેં ધકેલા જાએ
તો કિસ પહાડ઼ સે ધકેલા જાએ
વે મુસલમાન થે લેકિન વે ચીંટિયાઁ નહીં થે
વે મુસલમાન થે વે ચૂજે નહીં થે
સાવધાન!
સિન્ધુ કે દક્ષિણ મેં
સૈંકડ઼ોં સાલોં કી નાગરિકતા કે બાદ
મિટ્ટી કે ઢેલે નહીં થે વે
વે ચટ્ટાન ઔર ઊન કી તરહ સચ થે
વે સિન્ધુ ઔર હિન્દુકુશ કી તરહ સચ થે
સચ કો જિસ તરહ ભી સમઝા જા સકતા હો
ઉસ તરહ વે સચ થે
વે સભ્યતા કા અનિવાર્ય નિયમ થે
વે મુસલમાન થે અફ઼વાહ નહીં થે
વે મુસલમાન થે
વે મુસલમાન થે
(Courtesy:Muslim India)

ખરેલા પાંદડા પર કેટલી વાતો લખી હશે – મુહમ્મદઅલી વફા

ખરેલા પાંદડા પર કેટલી વાતો લખી હશે.
હવાની આંગળી શું સાવ કંઈ છાની રહી હશે.

બધા આ ઓસ બિઁદુઓ નકામાં થૈ વહી જાતે,
એ મોતી ઝીલવા કાજે ગુલે છાતી ધરી હશે.

જરા શીરા અને ધમની તણા ધબકાર ને પૂછો;
તમે જે વાવણી એ આગની હૈયે કરી હશે.

કચકડામા મઢું લાવી છ્બી તારી હવે ક્યાંથી;
કદી જે પાંપણોની પોયણીમાં જઈ ઢળી હશે.

હતો તું સાવ હૈયાના સમીપે શ્વાસના સરખો;
છતાં દીવાનગી મારી “વફા”ક્યાં ક્યાં ભમી હશે.

(કોને મળું?:135)

થોડું ચિંતંન થોડું મંથન…….મુસાફિર પાલનપુરી

ચિંતન..મુ.પા.થોડું(સૌજન્ય:નિરીક્ષક 16 ફેબ્રુ.2016)

આપ્યાં એકાંત રાત્રિએ….ન્હાનાલાલ દલપતરમ કવિ

Barbar varsh(સૌજન્ય:શબ્દસૃષ્ટિ  ડિસેમ્બર201૫પૃ.65)

‘ગ્રૂપ ફોટોની ત્યારે જ મજા છે જ્યારે આમાંથી એકાદ ન હોય!….ચંદ્ર્કાંત બક્ષી

 

1963ની વિલેપાર્લેની ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનો એક ગ્રૂપ ફોટો પડી રહ્યો હતો. ગ્રૂપ ફોટો પડી ગયા પછી મારાથી મારી પ્રકૃતિ પ્રમાણે બોલાઈ ગયું: ‘ગ્રૂપ ફોટોની ત્યારે જ મજા છે જ્યારે આમાંથી એકાદ ન હોય! વિચાર્યા વિનાની આવી બ્લૅક-હ્યુમર આજથી 37 વર્ષ પહેલાં, જ્યારે મારી ઉંમર 31 વર્ષની હતી, મને ફાવતી હતી. આજે 2000ના વર્ષમાં જોઉં છું તો એ ગ્રૂપ ફોટો જીવંત થઈ ગયો છે કારણ કે એમાંથી ઘણાં ચહેરાઓ અદ્રશ્ય થઈ ગયા છે. એ ફોટામાં મોહમ્મદ માંકડ છે, ઘનશ્યામ દેસાઈ છે, શિવજી આશર છે, મધુ રાય છે, હું છું… અને જે નથી એ નામો: ડૉ. જયંત ખત્રી, હીરાલાલ ફોફલિઆ, સરોજ પાઠક, સારંગ બારોટ, જયંતીલાલ મહેતા, કાન્તિભાઈ પૂજારા…! માંકડ ગાંધીનગરામાં અને ઘનશ્યામ મુંબઈમાં અસ્વસ્થ રહે છે, મધુ રાય અમેરિકામાં અસ્થિર છે, આશર અમદાવાદમાં સ્થિર છે. ઈતના બરસા ટૂટ કે બાદલ, ભીગ ચલા મયખાના ભી…! પણ મયખાના ખાલી થઈ ગયું છે. હું પણ સાહિત્યકારોથી વધારે દૂર, સાહિત્યથી વધારે નજીક એવી સ્થિતિમાં છું. 69મ વર્ષના કિનારે ઊભો છું ત્યારે આ ઝાંખો ફોટો કીમતી બની રહ્યો છે.

ડૉ. જયંત ખત્રી સાથે કેવી રીતે પરિચય થયો એ આજે યાદ નથી. કદાચ શિવજી આશર દ્વારા, પછી હીરાલાલ ફોફલિઆ દ્વારા… પણ અમે પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો. અમને બન્નેને ખબર પડી કે અમે બન્ને માર્ક્સિસ્ટ હતા, વામપક્ષી હતા, મૂર્તિભંજકો હતા. એમની વાર્તાઓ વાંચી. એ મારું સાહિત્ય વાંચતા ગયા. અમારો પત્રવ્યવહાર બહુ લાંબો અને અંગ્રેજીમાં થતો હતો, પાનાંઓ ભરી ભરીની લખવાનું થતું હતું. ડાયાલેક્ટિક્સથી સુરેશ જોષીના એકેન્દ્રિય સાહિત્યિક દંભને ફટકારવા સુધીની ચર્ચાઓ રહેતી. એમની એક વાર્તા વિષે મને યાદ છે અમારી ‘ઈડીપસ-કૉમ્પ્લેક્ષ’ અને ‘ઈલેક્ટ્રા-કૉમ્પ્લેક્ષ’ વિષે મતાંતર થયું હતું. ‘ટાઈમ્સ’માં અદીબની સાહિત્યિક કૉલમ આવતી હતી. ડૉ. ખત્રી અદીબના આશિક હતા. એ જમાનામાં એમને એક કૉન્ફરન્સમાં જાપાન જવાનું આમંત્રણ આવ્યું હતું, ત્યારે કલકત્તામાં અમારી મુલાકાતોનો યોગ ઊભો થયો હતો. પછી એ ગયા નહીં અથવા જઈ શક્યા નહીં. આ પત્રો મારી પાસે રહ્યા નથી. ઘુમક્કડ જિંદગી, શહેરો બદલતા રહેવાનો સ્વભાવ. પત્રો ક્યાં ગયા ખબર નથી. મારું સંતાન જન્મ્યું, પુત્રી આવી ત્યારે ડૉ. જયંત ખત્રીએ લખેલું વાક્ય મને ખરેખર ગમ્યું હતું. ‘પ્રથમ સંતાનના જન્મ સાથે જ એક પિતાનો જન્મ થઈ જાય છે!’

અમે પત્રોની દુનિયાના માણસો હતા, અને એ દિવસોમાં મારી સર્જનાત્મક ઊર્જા 200 ટકા હતી. એકાએક મળવાનો એક મૌકો આવી ગયો. મુંબઈના ઉપનગર વિલેપાર્લેમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું અધિવેશન હતું, અને વર્ષ 1963નું હતું. 1961માં કલકત્તાના ભવાનીપુરમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું અધિવેશન મારા ઘર પાસે જ હતું, અને હું ગયો હતો અને નિરાશ થઈ ગયો હતો. મેં અને ડૉ. ખત્રીએ નક્કી કર્યું કે સાહિત્ય પરિષદને બહાને બન્નેએ મુંબઈ આવવું, અને મળવું. હું કલકત્તાથી આવ્યો, એ કચ્છથી આવ્યા, અમે લગભગ એક સપ્તાહ સાથે રહ્યા. એ અમારી પહેલી અને છેલ્લી મુલાકાત હતી.

પરિષદના ઉતારાથી શિવજી આશરના ફ્લૅટ સુધી મહેફિલો જામતી રહી. મોહમ્મદ માંકડના ગળામાં ચાંદું પડ્યું હતું. ખત્રી ડૉક્ટર હતા, માટુંગામાં એમના એક ડૉક્ટરમિત્રને બતાવવા માંકડને આગ્રહ કરીને લઈ ગયા. હીરાલાલ ફોફલિઆ સાઈગલના અવાજમાં ગાવાના શોખીન કરતાં આગ્રહી વિશેષ હતાં. આંખો બંધ કરીને, છેલ્લી લાઈન ગંભીર અવાજે ધીરે ધીરે ગાઈ રહ્યા એટલે ડૉ. ખત્રીએ અત્યંત શાંત સ્વરે કહ્યું, હીરાભાઈ ! હવે બીજી બાજુ! અને એ 1960ના દશકના આરંભનાં વર્ષો ગ્રામોફોન રેકર્ડોનાં હતાં…

ડૉ. ખત્રી સાથે કલાકો ગપ્પાં, ગોષ્ઠિ, જોક, મસ્તી થતી રહી. બકુલેશની વાતો થઈ. કચ્છ વિષે વાતો થવી લાઝમી હતી. ડૉ. ખત્રી વચ્ચે વચ્ચે મેડિકલ જગતની એકાદ નોન-વેજ જોક પણ સહજતાથી કરી શકતા અને કાફકાના ‘કાસલ’ કે સાર્ત્રના ‘નોશીઆ’ વિષે ચર્ચામાં સંગીન ભાગ પણ લઈ શકતા.

મુંબઈ પાછળ રહી ગયું, ફરીથી બે વિરુદ્ધ દિશાઓ, કચ્છની અને કલકત્તાની. કલકત્તા જઈને હું મારી પ્રવૃત્તિઓમાં અને વ્યવસાયમાં વ્યસ્ત થતો ગયો. પત્રવ્યવહાર અને અમારો બૌદ્ધિક ચર્ચાવ્યવહાર પૂર્વવત ચાલુ હતો. મારું લેખન તીવ્રગતિ ચાલી રહ્યું હતું. એ દિવસોમાં કદાચ ‘એક અને એક’ લખાઈ રહી હતી. આ કૃતિ મારી ‘આકાર’ પછીની અને ‘પૅરૅલિસિસ’ પહેલાંની કૃતિ છે અને એક દિવસ આશરનો પત્ર આવ્યો: પ્રિય બક્ષી ! અને… એ પત્રમાં સમાચાર હતા કે જયંત ખત્રીને કૅન્સર થયું છે…

મારી એ ઉંમર પ્રગલ્ભ સમજદારીની ઉંમર ન હતી, અને તદ્દન ના-સમજીની ઉંમર પણ ન હતી. કૅન્સર શબ્દ જ ભયાવહ હતો અને એ 1960ના મધ્યદશકમાં વધારે ભયાવહ લાગતો હતો. જયંત ખત્રી મુમૂર્ષાના માણસ ન હતા. એ જિજીવિષાના માણસ હતા અને છતાં પણ એ કૅન્સર હતું, અને પ્રકાર પ્રકારના કુવિચારો આવી જાય એ સ્વાભાવિક હતું. મેં વિષાદી મૂડમાં લખ્યું હતું, તબિયત વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરી, વ્યાવહારિક નહીં, હાર્દિક અને ખત્રીનો પત્ર આવ્યો : સર્જક છું. લખ્યું છે. અને જીવ્યો છું. એટલે હવે નો રિગ્રેટ્સ, ફરગેટ ઈટ !

થોડા દિવસો પછી સમાચાર મળ્યા : ડૉ. જયંત ખત્રીનો દેહાંત થઈ ગયો છે. બસ, તમામ શુદ. વાર્તાનો અંત. ઉપસંહાર. જાને ક્યા હૈ મૌત, ક્યા હૈ ઝિંદગી/ ચલતે ચલતે કૈસે થમ જાતી હૈ તસવીરે તમામ…! ખત્રી દોસ્ત હતા. આલા દોસ્ત. અવ્વલ દર્જાના દોસ્ત. ગ્રૂપ ફોટાને અર્થ આપે એવો દોસ્ત…

1970ના દશકના આરંભનાં વર્ષોમાં કચ્છ-માંડવી જવાનું થયું. ડૉ. જયંત ખત્રીને ઘેર જવાનું થયું, થોડો વિષાદયોગ થઈ જાય એવી આબોહવા હતી. એ 1940-50નાં વર્ષોમાં, ગુજરાતી સાહિત્યના તત્કાલીન ખડ્ડુસો અને પ્રતિષ્ઠાવાદી ઝાપટિયાઓની દુનિયામાં આ માણસ, સામા પ્રવાહે, કેવી આધુનિક અને ક્રાન્તિકારક વાર્તાઓ લખી ગયો હતો, આ માંડવીના ઘરમાંથી…? સાહિત્યપુરુષ જયંત ખત્રી. દર્દનો રંગ બ્લ્યુ છે એવો પુરુષ, કાળા નિમકની વાસ આવતી હોય એવો પુરુષ, જન્મકુંડળી ફાડીને બહાર નીકળી ગયેલો પુરુષ, ઈમાનનો એતબાર કરી શકાય એવો પુરુષ. એ કચ્છનો લેખક હતો…

(ટેલિસ્કોપ થ્રૂ ધ લૅન્સ ઑફ ચંદ્રકાંત બક્ષી)

મસ્ત શાયર શેખાદમ આબુવાલાની ચિર વિદાય:’નીકળશે હવે ચાંદનીના જનાઝા’….ભગવતીકુમાર શર્મા

Bhagawati1 001Bhagwati2 001Bhagwati3 001(સૌજન્ય:મોતીબાઈનો શેખોપૃ.15,16,17)

સંબંધોનાં ચોતરફથી પથ્થર ખડકાયા કરે……મુહમ્મદઅલી વફા

શબ્દનાં ગુંબદ મહીં કલ્પાંત પડઘાયા કરે
જે વીતે છે અર્થ પર પાગલ સદા ગાયા કરે.

મહેકની તો વાત એવી એ કદી રોકાય ના
કંટકોના ચોકમાં સૌ ફૂલ શરમાયા કરે.

 મૌનનાં જાળા મહીં તો વાત ઉલ્ઝી ગૈ બધી
એ ગુનો છે દિલ તણો ને આંખ શરમાયા કરે.

લાગણીનું પાંદડું ના એક પણ લીલું થયું
સંબંધોનાં ચોતરફથી પથ્થર ખડકાયા કરે .

આપણી લાંબી સફર બસ સતત હો એ કૂચમાં,
તે પછી છોને વફા તે શ્વાન હડકાયા કરે

લીસા પણું સતત રહ્યું કોતરતું હાથને….’સપન’કુરેશી

મુજને હવે ન પીડે વ્યથાઓ અભાવની,
જ્યારે દશા હું જોઉં છું સહરાના ઘાવની.

લીસા પણું સતત રહ્યું કોતરતું હાથને,
વાગી છે ઠેસ જ્યારે વસંતી સ્વભાવની,

લીલી નજર પીળી થઈ પાછી વળી જશે,
પ્રત્યક્ષ જ્યારે પામશે ઘટના તનાવની.

નાસી ગયાં છે સ્વપ્ન બધાં લોહી ઝાણ થઈ,
લેવાઈ નોંધ આંખમાં ના આ બનાવની.

ને એટલેજ ખૂન થયું સ્પર્શનું અહીં,
કારણકે લાગણી છે અવાચક લગાવની.

(સૌજન્ય: છીપનો ચહેરો: પૃ.187)

મૌનની દીવાલ આ ચીરાય તો કાગળ લખું…..મુહમ્મદઅલી વફા

શબ્દનો વેપાર જો ફેલાય તો કાગળ લખું.
મૌનની દીવાલ આ ચીરાય તો કાગળ લખું.

લાગણીના મોગરા મહેકાય તો કાગળ લખું.
પાન સંબંધો તણા લીલાય તો કાગળ લખું.

આ નથી તૂટ્યો જરા પાષાણ વરસો નાં ખભે
એ ખડગ થોડો જરા મીણાય તો કાગળ લખું.

સંકીર્ણ થઈ ગઈ છે બધી શબ્દની ઇમારતો,
ભંગિમા આ અર્થની અંગડાય તો કાગળ લખું.

બે તરફની બેકરારી અશ્રુ વહે એકાંતમાં
આંખમાં ભીનાશ જો રેલા ય તો કાગળ લખું.

હું હતો વ્યસ્ત સજાવટમાં, ચહેરાઓ તણી
આયનો મનનો જરા તરડાય તો કાગળ લખું.

ટેરવાં બન્યાં વિવશ આજે બયાં લખવા “વફા”,
મોહક ઇશારો જરા તુજ થાય તો કાગળ લખું.

પછી નામ કાતિલનું શગ બોલશે…..શકીલ કાદરી

જમાનાથી એ કંઈ અલગ બોલશે.
હકીકત તો લાશોના ઢગ બોલશે.

હતું રકત વહેતું? કે પાણી હતું?

એ સાંભળજો એક રગ બોલશે.

નથી એમને વાચા કોણે કહ્યું?
કપાયા છે,તે હાથ-પગ બોલશે.

કરો દીવો લાશોની વચમાં કોઈ,
પછી નામ કાતિલનું શગ બોલશે.

ગુનેગારો નિર્દોષ સાબિત થશે,
અદાલતમાં સરકારી વગ બોલશે.

ચઢી શૂળી એ કોઈ કહેતું હતું,
મરું હું પછી સાચું જગ બોલશે.

નહીં એને કોઈ પણ રોકી શકે,
કોઈ જ્યારે થઈને અડગ બોલશે.

‘શકીલ’આ જગત આખું નિદ્રામાં છે,
થઈને કદીતો સજગ બોલશે.

(સૌજન્ય: ફેસબૂક.જ.શકીલ કાદરી)

Kanti Vachhani

ચાલ,આ શબ્દથી તું અગ્રેસર હવે…..કાંતિ વાછાણી

વતેસર હવેફેસબૂક પર”ગઝલતો હું લખું”ગ્રુપના મિત્રોનો ગઝલ સંગ્રહ ‘સંગતિ’માં અઢાર ગઝલકારોની છ ગઝલો મળીને કુલ 108 ગઝલો સમાવિષ્ટ થઈ છે.’બઝમેવફા’માં છ્ઠ્ઠા શાયર શ્રી કાંતિ વાછાણીની ગઝલ પોસ્ટ કરતાં ,અહોભાવની લાગણી વ્યકત કરતાં…”સંગતિ’ના મિત્રોનો આભરમાનું છું.
ક્રમે ક્રમે બધા શાયરોની એક એક કૃતિ ફોટા સહિત પ્રકટ કરવાની ઇચ્છા છે.આશા છે ‘સંગતિ’નાં શાયર દોસ્તો એને સ્વીકૃતિ આપશે.
..બઝમે વફા

 

એક દરિયો મારામાં ઊતરી ગયો……મનોજ ખંડેરિયા

કેટલી ભીની પળો વીસરી ગયો
વસ્ત્ર માફક હું હવે નીતરી ગયો

હું તરું મોજાં ઉપર ને ફીણ પર
એક દરિયો મારામાં ઊતરી ગયો

એક પરપોટો હતો જે લોહીમાં
એ હવે તોડી ત્વચા નીકળી ગયો

પાંસળીમાં મોગરો મ્હોર્યો હતો
એ જખમ થઈને હવે વકરી ગયો

શબ્દથી જેને સદા ટળ્યો’તો એ-
શ્વાસ થઈ ઊંડે સુધી પ્રસરીગયો

(સૌજન્ય:અટકળ પૃ.46)

લાંબા બિસ્તરા કરતા રહ્યા—-હઝલ સમ્રાટ આઈ.ડી.બેકાર મર્હૂમ

રહ્યા..બેકારકરતા

ચાલ ભરી લે પ્રેમની ગાગર…..મુહમ્મદઅલી વફા

આમ કરો ના ખોટી અટક્ળ
જીવન એતો હેતનું સાગર

એ તો છે સંદેશ ખુદાનો
એથી આવ્યા લાખ પયંબર.

જા લખી લે કર્મોની ગઝલો
જીવન એ તો કોરું કાગળ.

રુહ રુહથી સોહે ધરતી
બુંદ બુંદથી મહેકે સાગર.

હિલ્લારા ખાતો છે દરિયો
ચાલ ભરી લે પ્રેમની ગાગર.

કળિયો ચહેકે પુષ્પો મહેકે
તું ઝંખે આવળ બાવળ.

”સુરત” તો રગ રગમાં રમતુ
ચોકથી ભાગળ આંખનુ કાજળ

ચાલ “વફા” તાપી તટ જઈએ
પાછા રંગીયે કોરો પાલવ.

તેરી આમદ સે ઘટી ઉમર જહાં મેં સભી કી
ફૈઝ નયી લિખી હૈ યહ નઝ્મ નિરાલે ઢબ કી

ઐ નયે સાલ બતા, તુઝ મેં નયાપન ક્યા હૈ…..ફૈઝ અહમદ ફૈ

ઐ નયે સાલ બતા, તુઝ મેં નયાપન ક્યા હૈ
હર તરફ ખ઼લ્ક ને ક્યોં શોર મચા રખા હૈ

રૌશની દિન કી વહી, તારોં ભરી રાત વહી
આજ હમકો નજ઼ર આતી હૈ હર બાત વહી

આસમાં બદલા હૈ અફસોસ, ના બદલી હૈ જમીં
એક હિન્દસે કા બઢ઼ના કોઈ જિદ્દત તો નહીં

અગલે બરસોં કી તરહ હોંગે કરીને તેરે
કિસે માલૂમ નહીં બારહ મહીને તેરે

જનવરી, ફરવરી ઔર માર્ચ મેં પડ઼ેગી સર્દી
ઔર અપ્રૈલ, મઈ, જૂન મેં હોવેગી ગર્મી

તેરે માન-દહાર મેં કુછ ખોએગા કુછ પાએગા
અપની મય્યત બસર કરકે ચલા જાએગા

તૂ નયા હૈ તો દિખા સુબહ નયી, શામ નઈ
વરના ઇન આંખોં ને દેખે હૈં નએ સાલ કઈ

બેસબબ દેતે હૈં ક્યોં લોગ મુબારક બાદેં
ગાલિબન ભૂલ ગએ વક્ત કી કડવી યાદેં

તેરી આમદ સે ઘટી ઉમર જહાં મેં સભી કી
ફૈઝ નયી લિખી હૈ યહ નઝ્મ નિરાલે ઢબ કી

હિન્દસે=અંક,નંબર

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ…..મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ
તુમ્હીં કહો કિ યે અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ ક્યા હૈ

રગોં મેં દૌડ઼તે ફિરને કે હમ નહીં ક઼ાયલ
જબ આઁખ હી સે ન ટપકા તો ફિર લહૂ ક્યા હૈ

ચિપક રહા હૈ બદન પર લહૂ સે પૈરાહન
હમારી જ઼ેબ કો અબ હાજત-એ-રફ઼ૂ ક્યા હૈ

જલા હૈ જિસ્મ જહાઁ દિલ ભી જલ ગયા હોગા
કુરેદતે હો જો અબ રાખ જુસ્તજૂ ક્યા હૈ

રહી ન તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર ઔર અગર હો ભી
તો કિસ ઉમ્મીદ પે કહિયે કે આરજ઼ૂ ક્યા હૈ

આખી ગઝલ:

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ
તુમ્હીં કહો કિ યે અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ ક્યા હૈ
ન શોલે મેં યે કરિશ્મા ન બર્ક઼ મેં યે અદા
કોઈ બતાઓ કિ વો શોખે-તુંદખ઼ૂ ક્યા હૈ
યે રશ્ક હૈ કિ વો હોતા હૈ હમસુખ઼ન તુમસે
વરના ખ઼ૌફ઼-એ-બદામોજ઼ી-એ-અદૂ ક્યા હૈ
ચિપક રહા હૈ બદન પર લહૂ સે પૈરાહન
હમારી જ઼ેબ કો અબ હાજત-એ-રફ઼ૂ ક્યા હૈ
જલા હૈ જિસ્મ જહાઁ દિલ ભી જલ ગયા હોગા
કુરેદતે હો જો અબ રાખ જુસ્તજૂ ક્યા હૈ
રગોં મેં દૌડ઼તે ફિરને કે હમ નહીં ક઼ાયલ
જબ આઁખ હી સે ન ટપકા તો ફિર લહૂ ક્યા હૈ
વો ચીજ઼ જિસકે લિયે હમકો હો બહિશ્ત અજ઼ીજ઼
સિવાએ બાદા-એ-ગુલ્ફ઼ામ-એ-મુશ્કબૂ ક્યા હૈ
પિયૂઁ શરાબ અગર ખ઼ુમ ભી દેખ લૂઁ દો ચાર
યે શીશા-ઓ-ક઼દહ-ઓ-કૂજ઼ા-ઓ-સુબૂ ક્યા હૈ
રહી ન તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર ઔર અગર હો ભી
તો કિસ ઉમ્મીદ પે કહિયે કે આરજ઼ૂ ક્યા હૈ
બના હૈ શહ કા મુસાહિબ, ફિરે હૈ ઇતરાતા
વગર્ના શહર મેં “ગ઼ાલિબ” કી આબરૂ ક્યા હૈ

કદી આ પ્રેમનું મોતી જરા વિંધાય તો સારું….મુહમ્મદઅલી વફા

SarunA?

?

માફ કરજો ગીત મારાં કાયરો માટે નથી….. શૂન્ય પાલનપુરી

(ઇનામ વિજેતા કૃતિ)

શિર ઉપર આફત ખડી છે, એની મુજને જાણ છે,
મોતની હાકલ પડી છે, એની મુજને જાણ છે,
જાન દેવાની ઘડી છે, એની મુજને જાણ છે.

પૃથ્વીરાજો આ સમે ચોપાટમાં ગુલતાન છે,
ચંદ બારોટોને કેવળ દુર્દશાનું ભાન છે.

દ્રૌપદીનાં વસ્ત્ર પર છે એક દુઃશાસનનો હાથ,
મૂછ ઉપર તાવ દઈને દુર્યોધન પૂરે છે સાથ,
કાંધિયા ગર્વિષ્ઠ થઈને આગથી ભીડે છે બાથ.

હોઠ મરકે છે શકુનિના કે બેડો પાર છે,
ભીષ્મ જેવો હિમગિરિ પણ શું કરે લાચાર છે.

પાંડવો કાયર બનીને દૃશ્ય આ જોતા રહે
માનહીણા થઈને ઘરની આબરુ ખોતા રહે,
દીન વદને ભાગ્ય કેરા રોદણાં રોતા રહે.

હાથ જોડી કૃષ્ણ પર કરવી કૃપા કાજે નજર,
એ તમાચો છે ખરેખર સંસ્કૃતિના ગાલ પર.

ક્યાં ગયા એ ગાંડિવો ને એ ગદાઓ ક્યાં ગઈ ?
કાળજાં કંપાવતી રણગર્જનાઓ ક્યાં ગઈ ?
શંખનાદે થનગને એ વીરતાઓ ક્યાં ગઈ ?

આંખ ના ફૂટે કુદૃષ્ટિ માત પર કરનારની !
ગીધ ના ભરખે ભુજાઓ આબરુ હરનારની !

શૌર્યપ્રેરક ગીત મારે આ સમે ગાવાં પડે,
ધર્મભીરુ કાયરોને જે થકી પાનો ચડે,
જીવતાં મડદાંઓ બેઠાં થઈને મેદાને લડે.

શબ્દથી જાગે તો એવી જાગૃતિ શા કામની ?
ક્રૂર હાંસી થઈ રહી છે મર્દ કેરા નામની.

હું નહીં ગાઈ શકું ઓ સાથીઓ મજબૂર છું,
વેર જ્વાળામાં બળું છું વેદનામાં ચૂર છું,
લૂછવા આંસુ કકળતી માતનાં આતુર છું.

ગીત સુણવા હોય તો સંગ્રામ જીતી આવજો,
મરશિયાં ગાવા શહીદોનાં મને બોલાવજો.

માફ કરજો ગીત મારાં કાયરો માટે નથી.

(સૌજન્ય:શૂન્યની સૃષ્ટિપૃ.674-675)

Joshi 001

વ્યર્થ મહેનત કરાય પરપોટા?………..યોગેન્દુ જોષી

Parpota(સૌજન્ય:સંગતિ પૃ.26)

ચહેરો બતાવવાની શરતો ન રાખ તુ…..મુહમ્મદઅલી વફા

Sharto na rakh tu

Aurangzeb

ઇતિહાસમાં ઔરંગઝેબ એક એવું ચરિત્ર રહ્યું છે, જેમના અંગે મોટા ભાગે ગેરસમજ પ્રવર્તે છે—–અનુરાધા રામન

ઇ-મેઇલ ઇન્ટરવ્યૂમાં રિલિજીયસ સ્ટડી ડિપાર્ટમેન્ટના પ્રાધ્યાપક આઉડ્રે ટ્રસ્કેએ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે અનુરાધા રામનને એક પુસ્તક ‘કલ્ચર ઓફ એન્કાઉન્ટર્સ : સંસ્કૃત એટ ધ મુગલ કોર્ટ’ માટે પોતાના અનુભવોની વિગતો આપી હતી. આ પુસ્તકનું પ્રકાશન ર૦૧૬માં થવાનું છે. મુલાકાતમાં આ પ્રોફેસરે ભારતની વૈવિધ્યતાની ખૂબ તરફેણ કરી છે.
સવાલ : હાલની ભારતીય જનતા પાર્ટીની સરકાર એવું માને છે કે, મોગલો ભારતના ઇતિહાસના ભાગીદાર નથી. સંસ્કૃત વિશેનું તમારું પુસ્તક સરકાર માટે મુખ્ય સ્ત્રોત બની ગયું છે, જે મુગલો હસ્તક સંસ્કૃતિ વિકસી હતી તે અંગેનું છે. આ બંનેને આપણે કેવી રીતે એકસાથે લઈ શકીએ ?
જવાબ : બે અલગ અલગ બાબતોને સાંકળવામાં નથી આવી. બે મુખ્ય પ્રશ્ન આપણી સમક્ષ છે કે ઔરંગઝેબ થયો તે ઐતિહાસિક છે કે નહીં, ભાજપ માટે ગમે તેવા રાજકીય કારણો હોય, તેને મુગલોની બાદબાકી કરવી હોય તો ભલે કરે, પરંતુ ભારતીય ભૂતકાળનું શું ? કારણ કે, અંગ્રેજો પહેલાના ઇતિહાસમાં લાંબો સમય સુધી મુગલોએ જ શાસન કર્યું છે. તેથી ઇતિહાસ પ્રત્યે પ્રામાણિકતાથી વિચાર કરવો જોઇએ. ભારતના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃત બંને માટે મુગલોએ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. મુગલ સલ્તનતમાં દરેક સમ્રાટના સમયમાં મૂળ ભારતીય ભાવનાને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. ભલે આ તથ્ય ભાજપ અને અન્ય માટે અનૂકુળ ન હોય, પણ ઇતિહાસકારની દૃષ્ટિએ મેં જે સંશોધન કર્યું છે, તે આજની વિચારસરણી વિરુદ્ધનું છે. જોકે હું માનું છું કે, ઇતિહાસ હાલના સંદર્ભમાં વિચારવું જોઇએ, પણ ભૂતકાળનો ઇતિહાસ ભૂલાવી ન દેવાય અને બદલવાનો પણ ન હોય.
સવાલ : હાલની ભાજપ સરકાર સંસ્કૃતની પ્રગતિ અને વિકાસ માટે ખૂબ પ્રયત્નશીલ છે, તેને મુખ્યપ્રવાહમાં તે જોડવા ઇચ્છે છે, પણ તમારું સંપૂર્ણ ધ્યાન મુગલકાળ પર છે. જે ભાજપને પસંદ નથી. ખાસ કરીને, મુગલ અને સંસ્કૃત વિશે તમે જે લખ્યું છે, તે ગળે ઉતરતી વાત તેમના માટે નથી.
જવાબ : ભારતીય જનતા પાર્ટીને સંપૂર્ણ સંસ્કૃત મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળે તેવી કોઈ ઇચ્છા નથી. તેના કેટલાક પ્રવાહો જ તેને ગમે છે. તેઓ કાળિદાસને પ્રેમ કરે છે, પણ હું કલ્પના નથી કરી શકતો કે તેઓ મુગલો ઉપર જૈનોએ ૧૬મી શતાબ્દિમાં કે ૧૭મી શતાબ્દિમાં જે લખ્યું છે, તે વિદ્યાર્થીઓ વાંચે. તેવી કોઇ ઇચ્છા ભાજપની નથી. એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી કે ભારત પાસે સંસ્કૃત સાહિત્યનો ભંડાર છે. પણ ફક્ત મહાકાવ્ય, નાટકો અને અને કલાસિકલ પોએટ્રી (શાસ્ત્રીય કાવ્યો)થી સંસ્કૃત સાહિત્ય સમૃદ્ધ નથી થયું. ટૂંકમાં, જો સંસ્કૃતમાં મુગલ સમ્રાટો વિશે લખાયું હોય તો તેને પણ અગત્યતા આપવી જોઇએ.
સવાલ : તમારી વિચારસરણી મુજબ એવા ક્યા મુગલ શાસકો હતા, જેમણે સંસ્કૃત અને ફારસી વિચારધારાના વિનિમયમાં સક્રિયતા ભજવી હતી ?
જવાબ : એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી કે મુગલ સમ્રાટોએ સંસ્કૃતનો વિકાસ કર્યો હતો. અકબર, જહાંગીર, શાહજહાં વગેરે તેમાં સામેલ છે. ઔરંગઝેબને પણ સંસ્કૃતમાં રસ હતો, પણ આપણે તે ભૂલી ગયા છીએ. ઐતિહાસિક વ્યક્તિત્વ તરીકે આપણે તેમનું ખોટું મૂલ્યાંકન કરીએ છીએ. હાલના માનદંડો પર મુગલ સમ્રાટોનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે નહીં. આ બે કારણોથી સંસ્કૃતને ખાસ સ્થાન ન મળ્યું, તેમ છતાં, ઔરંગઝેબના જીવનમાં તેનું એક મહત્ત્વ તો હતું. ૧૭મી સદીમાં સંસ્કૃતે હિન્દીના પ્રવેશ માટે સગવડ કરી આપી અને શાહજહાંના શાસનમાં આપણે જોયું કે, હિંદી ભાષા શરૂ થઈ અને વિકાસ પામ્યો અને તે પણ સંસ્કૃતના ભોગે. તે વખતના મુગલ સમ્રાટે પ્રયત્ન કર્યો, સંસ્કૃતને બચાવવાનો, પણ હિંદી ખૂબ લોકપ્રિય બની.
મોટા ભાગના ભારતીયો જાણે છે કે, ઔરંગઝેબને ડારાસિકોહે સત્તા પરથી દૂર કરી પોતે સત્તા હસ્તગત કરી હતી. તેણે પરસ્પર સાંસ્કૃતિક વિનિમયને ૧૬૪૦થી ૧૬પ૦ની વચ્ચે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. આમ, ઔરંગઝેબની દૃષ્ટિએ મુગલોનો સંબંધ સંસ્કૃત અને સાંસ્કૃતિક વિશ્વની સાથે હંમેશા રહ્યો છે. તેમ છતાં, આપણી અનેક પ્રકારની ખોટી ધારણા અને માન્યતાઓ ઔરંગઝેબ પ્રત્યેની છે. ઔરંગઝેબને સંસ્કૃતના હિતમાં નજીવા ફેરફારો કરવા હતા, ખાસ કરીને રાજકીય ક્ષેત્રે અન્ય ભાષાઓનો ઉપયોગ થાય તે માટે.
મારે કહેવું જોઇએ કે, અકબરે સંસ્કૃત સાથે મુગલોનો સંબંધ શરૂ કર્યો અને નોંધપાત્ર રીતે લોકોએ તેને વધાવી લીધો. અકબર એટલા માટે જ પ્રતિષ્ઠિત થયો, લોકપ્રિય બન્યો. જોવા જઇએ તો અકબરે ખરેખર તે વખતની ધર્મનિરપેક્ષતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેને સંસ્કૃતમાં રસ હતો. એક આદરની લાગણી હતી. જૈન વિચારકોએ પણ તેના વિશે ઘણું લખ્યું છે અને તે સંસ્કૃત સાહિત્ય જ કહેવાય.
સવાલ : મુગલોનો સંબંધ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને વિદ્વાન જૈનો સાથે કેવા પ્રકારનો હતો ?
જવાબ : એક દૃષ્ટાંત લઇએ, બ્રાહ્મણો મુગલ સામ્રાજ્યમાં સંસ્કૃતમાંથી ફારસીમાં ભાષાંતર કરવા માટે ઉપયોગી હતા. તેનો ઉલ્લેખ પણ છે. તેઓ હિંદીમાં પણ શબ્દાનુસાર ભાષાંતર કરતા. આમ, તેઓ મુગલ માટે ખૂબ ઉપયોગી હતા. જૈનો પણ આ રીતે મુગલ સામ્રાજ્યને ઉપયોગી બનતા, પણ બંનેનો મુખ્ય આધાર સંસ્કૃત હતો. મુખ્ય પ્રસંગોએ બ્રાહ્મણો અને જૈનો અનેક પ્રકારની ભારતીય વિધિઓ મુગલ સમ્રાટ માટે કરતા. જહાંગીરની નવજાત પુત્રી માટે જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ ફલાદેશ વગેરે કરવામાં આવ્યો હતો. હવે પછીના મારા પુસ્તક ‘કલ્ચર ઓફ એન્કાઉન્ટર્સ’માં એક આખા પ્રકરણમાં મેં મુગલ અને બ્રાહ્મણ તેમજ જૈન વચ્ચે સાંસ્કૃતિક, સામાજિક કેવા પ્રકારનો સંબંધ હતો, તે વિશે મેં લખ્યું છે.
સવાલ : તમે એવો તર્ક આપ્યો કે, એક આદર્શને કારણે હિંસાને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે. જે ર૦૦રના વર્ષમાં થયું હતું, જેમાં ૧૦૦૦થી વધુ મુસ્લિમો માર્યા ગયા હતા અને તેની અસર આજ સુધી પ્રવર્તે છે. મુગલોનો ઇતિહાસ ભૂંસી નાખવાથી ભારતીય ઇતિહાસમાં જે ધાર્મિક સંઘર્ષના કિસ્સાઓ છે, તે દૂર થવાના નથી. ધાર્મિક ક્ષેત્રે અસહિષ્ણુતા હોવી જરૂરી છે. મારું એવું કહેવું નથી કે, મુગલોના કાળમાં હિંસા હતી જ નહીં.
જવાબ : ના. પહેલી વાત તો એ છે કે, મુગલ ભારતમાં ખૂબ હિંસા હતી. અવારનવાર રમખાણો પણ થતા અને દમન માટે પણ હિંસા થતી. એ પણ ત્યાં સુધી કે અકબર જેવા મહાન સમ્રાટના શાસનમાં પણ હિંસાનું સ્થાન હતું. જોકે, તે વખતે તે ધર્મ આધારિત હતી. જોકે મુગલો તત્કાળ તેને દૂર કરવા પ્રયાસ કરતા. કારણ કે તેની પાસે વિવિધ હોદ્દાઓ પર રાજપૂત, મુસ્લિમ, હિંદુ વગેરે દરેક કોમની વ્યક્તિઓ હતી. આ પરિસ્થિતિ હોવા છતાં, આજે અનેક વ્યક્તિઓ એવી છે કે, મુગલોને હિંસક જ ગણે છે, જે સાચું નથી. વસાહતવાદ પહેલા અને પછી, પરિસ્થિતિ બદલાઈ. અંગ્રેજો આવ્યા ત્યારે શું થયું ? એમના શાસનકાળમાં કેવી પરિસ્થિતિ હતી, તે પણ વિચારવું જોઇએ. અંગ્રેજો વખતની પરિસ્થિતિ અને મુગલો વખતની પરિસ્થિતિની તુલના કરવી જોઇએ. આજે પરિસ્થિતિ એ છે કે, વિદ્વાનો – નિષ્ણાતો ભૂતકાળને ભૂલી જઇને પશ્ચિમને જુએ છે અને યાદ રાખે છે. અનેક દૃષ્ટાંતો એવા છે કે, જેમાં મુગલોએ ધાર્મિક મતભેદોને સરળતાથી દૂર કર્યા હોય.
સવાલ : અત્યારે ભાજપ સરકાર એક વાત કરે છે અને તે એ કે, માર્ક્‌સવાદીઓને ઇતિહાસ સાથે વાંધો છે. તે વિશે શું કહેવું છે ?
જવાબ : માર્ક્‌સવાદી ઇતિહાસ ખૂબ જ મર્યાદિત છે. તેમાં અમુક પ્રકારના વિચારો સામાજિક મૂલ્યો પર ભાર મૂકે છે. આર્થિક બાબતોને પણ તે રીતે વિચારવાની વાત કરે છે. પણ આજના ઇતિહાસકારો પાસે વ્યાપક અભિગમ છે અને આવી નાની બાબતોને અગત્યતા આપવાની જરૂર નથી.
સવાલ : હિંદુ રાષ્ટ્રવાદની જે કલ્પના છે, તેના ઇતિહાસમાં મુગલકાલીન ઇતિહાસની ભૂમિકા વિશે કહો. તે સમયના ગાળામાં વિદ્વાનોનું કેવું વલણ હતું અને ભારતમાં વાતાવરણ કેવી રીતે બદલાયું, તે અંગે જણાવો.
જવાબ : ઇતિહાસકાર તરીકે મારો અભિગમ એક અલગ જ છે. હું સૌ પ્રથમ ભાષાઓ અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓમાંથી વિવિધ મુખ્ય સ્ત્રોત શોધું છું. ઊંડાણપૂર્વક એનો અભ્યાસ કરું છું અને વસાહતવાદ પહેલાના ભારતને સાચી દૃષ્ટિએ રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરું છું. અત્યારે મેં જે કંઈ કર્યું છે, તેની ઘણી અસર છે, પણ વિચારધારાઓને કારણે તેની અગત્યતા નથી. અત્યારે ભારતમાં વિશ્વમાં જે અભિગમ અપનાવાયો છે, તે દુઃખદ છે. કારણ કે, આ વિચારધારામાં લોકો ક્યાંય નથી. ફક્ત દરેક વર્ગ પોતાનું હિત જુએ છે. ઇતિહાસ જેવા વિષયો સાથે પણ સૌ કોઈ પોતપોતાની રીતે ચેડા કરે છે, તે યોગ્ય નથી.
સવાલ : ઇતિહાસ ફરી લખવાને કારણે કેટલા પડકારો ઉભા થશે?
જવાબ : ઇતિહાસને ફરી લખવાથી અનેક ભયજનક સ્થાનો ઉદ્‌ભવશે. ખાસ કરીને, માનસિક સંકિર્ણતા, જે એક મોટું જોખમ છે. કારણ કે તેનાથી અસહિષ્ણુતા વધશે. ર૧મી સદીના ભારતમાં તમામ વર્ગોમાં આ ભાવના જોવા મળે છે. ભારતનો ઇતિહાસ ખૂબ જ ઝળકતો છે, પણ આજના સમયમાં તેનું કોઈ સ્થાન નથી. તેને ભૂલાવીને સૌ પોતપોતાનું હિત જેમાં હોય તે કાર્ય કરે છે.
સવાલ : તમે એવો તર્ક આપો છો કે મુગલો અને હિન્દુઓ વચ્ચે અનેક પ્રકારના વૈવિધ્યપૂર્ણ સંબંધો હતા. ૧૭પ૭થી ૧૯૪૭ સુધી બધું જ વ્યવસ્થિત હતું, હાલની મોદી સરકાર આવું નથી માનતી. બ્રિટિશરોએ પોતાને તટસ્થ હોવાની વાત કરી હતી, જે સાચી ન હતી. આજે શું ?
જવાબ : ભાજપની દૃષ્ટિએ હું વિચારું છું કે, ભાજપ પોતે સંરક્ષક બની શકે તેમ છે. ખાસ કરીને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી જૂથોની સાથે તે ફરી ભારતમાં વિવિધ કોમો વચ્ચેનો પ્રાચીન સંબંધ પ્રસ્થાપિત કરી શકે છે. વિવિધ કોમો વચ્ચે એખલાસની ભાવના કેળવી શકે છે. કોઈ પણ નાના-મોટા વિવાદ થાય ત્યારે કોમી હિંસા ન થાય તે માટે તે પ્રયાસ કરી શકે છે, પણ ઇતિહાસ ફરીથી લખવાની વાત તેણે કરવી જોઇએ નહીં.
(સૌ. ધી. હિન્દુ)(ગુજરાત ટુડે.ઓકટોબર 27 2015)

સિકંદરનો હાથ….શેખાદમ આબુવાલા

કોઈ વિજય મળ્યો ન કોઈ જશ મળ્યો
જોકે જીવનની કૂચમાં તારોજ સાથ છે

ખાલી હતો ને ખાલી રહ્યો જિંદગી સુધી
આ તારો પ્રેમ છે કે સિકંદરનો હાથ છે

(દીવાન-એ.આદમ પૃ.379)

માની નથી શકતો….. શેખાદમ આબુવાલા

કે ઘડપણમાં નવા અરમાન હો માની નથી શકતો
કિનારા પર વળી તોફાન હો માની નથી શકતો

ગજબની વાત કે આવ્યો પવન ફોરમ વિના પાછો
તમારો બાગ ને વેરાન હો માની નથી શકતો

કહે છે લોક કે નિર્ભય છો તમે તો આ પછી શું છે
તમારા દર ઉપર દરવાન હો માની નથી શકતો

અમારી આ અવસ્થા કેમ છે નિષ્પ્રાણના જેવી
અમારામાં તમારો જાન હો માની નથી શકતો

નિમંત્રણ હે ગુમાની મોકલ્યું તો છે ખરું અમને
સિતારા સૂર્યના મહેમાન હો માની નથી શકતો
                                         જર્મની:1958

(દીવાન-એ.આદમ પૃ.89)

એક જણ ગાયબ થયો…… ઇલિયાસ શેખ

જળ હથેળી પર ધરી, એક જણ ગાયબ થયો,
પાંચ કલમાઓ પઢી, એક જણ ગાયબ થયો.

સૌ પ્રથમ ઝાલર બજી, ‘ને પછી ધૂણી ધખી,
ધુમ્રસેરોમાં પછી, એક જણ ગાયબ થયો.

હાથને લૈ હાથમાં, આગ પેટાવી પછી,
તળ સુધી ભીતર ધસી, એક જણ ગાયબ થયો.

નિત ધરે રૂપો નવાં, નભ-નદી-તડકો-પવન,
આજ આંખોમાં ઝરી, એક જણ ગાયબ થયો.

વાવ-પાદર-ટેકરી, ‘ને અલખનો ઓટલો,
સાવ ખાલીખમ મઢી, એક જણ ગાયબ થયો.

(Courtesy:Facebook Janab Ilyas Shaikh)

PhotoDeepak Bardolikar

દીપક બારડોલીકરને અધ્યેતા પદનું પ્રદાન

શતમ જીવ દીપક બારડોલીકર !

• આશા બૂચ

એક વો ભી હૈ ઝિંદગી, એક યે ભી હૈ ઝિંદગી
દોનોં બસરતી, સાંસે લેતી, કરતી હૈ રોઝ બંદગી;

વો દૂસરોંકે દિયેસે ઉજાલે લેકે જી ગયા,
યે ખુદ દીપક બનકે દૂસરોંકો ઉજાલે દે ગયા.

વિદેશ વસતા ગુજરાતી સાહિત્યકારોમાં જાણીતું અને માનીતું નામ છે એવા દીપક બારડોલીકર નવ દાયકાની મંજિલે પડાવ નાખીને સહુને શીતળતા બક્ષી રહ્યા છે, તેનો જશ્મ મનાવવા, માન્ચેસ્ટરને આંગણે એક નાનો શો અભિનંદન સમારોહ યોજાયેલો. તેની એક ઝલક પ્રસ્તુત છે.

આ અવસરનું ભાતીગળ નોતરું ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’વતી પ્રમુખ વિપુલ કલ્યાણીએ ફેરવ્યું હતું. આરંભે જ દીપક બારડોલીકરનો એક મક્તા ટાંકેલો :

ગૂર્જરીનો કવિ છું હું ‘દીપક’
હું નથી એક દેશનો માણસ

અને પછી વિપુલભાઈ લખતા હતા :

’ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં’, અદમ ટંકારવીએ કહ્યું છે તેમ, ‘દીપક બારડોલીકર એક અભૂતપૂર્વ અને અનન્ય ઘટના છે.’

દીપક સાહેબે લખ્યું છે, ‘ … દરેક જણનો કોઈ એક દેશ હોય છે. મારા ખાતે ત્રણ દેશો બોલે છે. હિન્દુસ્તાનમાં જન્મ્યો – જવાન થયો, ભરજવાનીથી નિવૃત્તિ સુધીનો કાળ પાકિસ્તાનમાં ગુજાર્યો અને ત્યાર પછી બ્રિટનમાં સેટલ થયો. આમ આ ત્રણ દેશોમાંના મારા અનુભવો, અનુભૂતિઓ તથા સારીમાઠી મોટી વૈશ્વિક ઘટનાઓની તાસીર મારાં કાવ્યોનાં વિષય બનતાં રહ્યાં છે.’

હરીન્દ્ર દવેએ સાચ્ચેસાચ કહ્યું જ છે ને, ‘તમારા મનના માંડવે આફૂડાં ખીલી ઊઠેલાં ચમેલીનાં આ પુષ્પોની સુવાસ મનહૃદયને છલકાવી દે છે.’

આપણા આ દીપક બારડોલીકર આ 23 નવેમ્બરે નેવુંમાં પ્રવેશે છે. આપણું અહોભાગ્ય છે કે દીપકભાઈ આજે ય આપણને સતત ન્યાલ કરી રહ્યા છે.

દીપકભાઈનું સન્માન કરવા, એમની લેખનીને પોખવા, એમની માનવીય નિસ્બતને સલામ કરવા રવિવાર, 22 નવેમ્બર 2015ના રોજ આપણે એક અવસર એમના થાનકે યોજી રહ્યા છીએ.

‘સંસ્કૃિત’ નામધારક એક રેસ્ટોરાંને અમે ત્રણેક કલાક માટે એક સભાખંડમાં ફેરવી નાખ્યું. દીપકભાઈના બે પુત્રો સપરિવાર આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા. તો વળી, લંડનથી ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના હોદ્દેદારો તેમ જ રસિકજનો અને દીપકભાઈનાં સ્વજનો ગણાય તેવાં ગુણીજનો ઉપરાંત માન્ચેસ્ટર, લેંકેશરના બ્લેકબર્ન, બૉલ્ટન, તથા છેક યૉર્કશરના શિપલી અને બાટલીથી તેમનાં ચાહકો, પ્રસંશકો પણ પ્રસંગને દીપાવવા હાજર રહેલાં.

આ કાર્યક્રમની શરુઆત પેરિસમાં થયેલ આતંકવાદી હુમલા અને જગતના અન્ય ખૂણે બનેલ ઘાતકી બનાવોના શિકાર બનેલ આત્માઓની શાંતિ અને બચી જવા પામેલ નિર્દોષ પ્રજાની સલામતી માટે બંદગી કરીને કરવામાં આવી. કાર્યક્રમના સંચાલક, ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ના પ્રમુખ તેમ જ “ઓપિનિયન”ના તંત્રી વિપુલ કલ્યાણીએ કહ્યું કે ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ ગૌરવ સાથે દાવો કરી શકે તેમ છે કે તેના થકી કોઈ કોમ, જાતિ કે રાષ્ટ્રના વાડા વિના ગુજરાતી ભાષાની ખિદમત થતી રહી છે, અને તેમાંના એક વડેરા ખિદમતગાર ગુજરાતીનું સન્માન કરવા આજે સહુ ભેળા મળ્યાં તે એક ગૌરવપ્રદ બીના છે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું, ‘દીપકભાઈએ આપણને શું નથી આપ્યું? અનેક વિષયો પર પ્રવચનો આપ્યાં, એક લેખક અને કવિની કલમે છેલ્લા અઢાર વર્ષમાં “ઓપિનિયન”ને એમની પાસેથી બે નવલકથાઓ અને બે આત્મ કથનો સાંપડ્યાં છે. આ બન્ને આત્મકથાઓ, ’ઉછાળા ખાય છે પાણી’ તથા ‘સાંકળોનો સિતમ’ ગુજરાતી ડાયસ્પોરિક સાહિત્યજગતની ઉત્તમ ટૂંકો છે. છેલ્લી બે ધારાવાહી નવલકથાઓ ‘ધૂળિયું તોફાન’ અને ‘બખ્તાવર’ પણ તે ક્ષેત્રે અજોડ છે. તેમની 90મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે અભિવાદન કરવા સહુને અકાદમીએ તેથીસ્તો નિમંત્ર્યા છે.’

આ મીઠા આવકાર બાદ ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના કોષાધ્યક્ષ લાલજીભાઈ ભંડેરી, કારોબારી સમિતિના સભ્ય તેમ જ જાણીતા કવિલેખક ફારુક ઘાંચી અને અગ્રણી શાયર-લેખક અદમ ટંકારવીએ શાલ અર્પણ કરી દીપકભાઈનું અભિવાદન કર્યું. આ પ્રસંગની સુપેરે ગોઠવણ વ્યવસ્થામાં જેમણે ઉમદા ફાળો આપ્યો છે તેવાં આશાબહેન અને કૃષ્ણકાન્ત બૂચે ફૂલમાળા પહેરાવી. અકાદમીના ઉપ પ્રમુખ કવિ પંચમ શુક્લના હાથે દીપકભાઈને અકાદમી વતી માનદ્દ અધ્યેતાપદ એનાયત કરતો સ્તુિત પદક એનાયત થયો.

કાર્યક્રમને આગળ વધારતાં બાટલીસ્થિત ‘ગુજરાતી રાઈટર્સ ફૉરમ’ના પ્રમુખ અહમદ ‘ગુલે’ ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી દીપકભાઈના આંગણે આવી તે આ પ્રસંગની મહત્તા સૂચવે છે તેમ કહ્યું. ભારત, પાકિસ્તાન અને બ્રિટનના વસવાટ દરમ્યાન અનેક સંઘર્ષોમાંથી પસાર થયા છતાં તેમણે એક લેખક અને કવિ તરીકે ઘણી કૃતિઓ દ્વારા જે પ્રદાન કર્યું તેના થકી તેઓ ખાસ કરીને ગુજરાતી મુસ્લિમોમાં અગ્રસ્થાન ધરાવે છે અને તેમને માટે મોટા પ્રેરણા રૂપ બનેલ છે.

બૉલ્ટનસ્થિત ‘ગુજરાતી રાઈટર્સ ગિલ્ડ’ના પ્રમુખ મહેક ટંકારવીએ જેમની શાયરીઓ વાંચેલી પણ પ્રત્યક્ષ મુલાકાત બૉલ્ટનના મુશાયરામાં થઈ, એ યાદ કરતાં કહ્યું કે બારડોલીમાં જન્મેલા અને મીંઢોળા નદીના સીમાડે હરતાં ફરતાં જેમનું બાળપણ અને જુવાની વીતી, તેવા દીપકભાઈએ 1950થી ગઝલ સાથે દોસ્તી બાંધી, એનો હાથ ઝાલ્યો તે હજુ છોડ્યો નથી. ત્રણ દેશ સાથે એમનો નાતો એટલે ચરણમાં ધૂળ, રેત અને બરફ હોવા છતાં ગઝલ સાથેનો સંબંધ અકબંધ રહ્યો. તેમણે આપણને નવ ગઝલ સંગ્રહો આપ્યા. ખ્યાલો અને ખ્વાબોના સાગર સમા આ શાયર રંગીન મોતી સમા શેરોથી વાચકને રીઝવી દે છે. ‘કુલ્લીયાતે દીપક’માંથી એક મુક્તક મહેક સાહેબે ફરમાવ્યું:

મુઠ્ઠીમાં ગુલમહોર છે, આંખોમાં ગુલમહોર,
ખિસ્સાં છે લાલ લાલ ને ખ્યાલોમાં ગુલમહોર
માણસ છું ગુલમહોરનો, બીજું તો હોય શું
લોહીમાં ગુલમહોર છે, શ્વાસોમાં ગુલમહોર

મહેક સાહેબે યાદ અપાવ્યું કે દીપકભાઈએ અનેક ઝંઝાવાતોનો સામનો કરી, આંધીમાં પણ ઝબુકતા રહી, રોશની પાથરી છે. એમની જ્યોતથી જ્યોત જલાવી અન્યો માટે જીવતાં શીખીએ એવી ખેવના સાથે તેમણે પોતાનું વક્તવ્ય પૂરું કર્યું.

અદમ ટંકારવીએ પોતાની આગવી શૈલીમાં દીપકભાઈને વધાવ્યા. તેમણે યોગ્ય જ કહ્યું કે આપણે ગુજરાતી ભાષાના ભેખધારી એવા સાહિત્યકારને પોંખવા આજે સાથે મળ્યા છીએ જેમાં દક્ષિણે લંડન અને ઉત્તર-પશ્ચિમે માન્ચેસ્ટર વચ્ચેના 200 માઈલને જોડનાર કડી તે માતૃભાષા પ્રત્યેની પ્રીતિ છે. માતૃભાષા જીવે અને જળવાય એવી ધખના અને લગન દીપકભાઈ અને વિપુલભાઈ જેવાને છે. ‘ગુર્જરીનો કવિ છું દીપક, હું નથી એક દેશનો માણસ’ એમ કહેનારને ગુર્જરીના કવિ હોવાનું જ પર્યાપ્ત છે. આગળ બોલતાં અદમ સાહેબે કહ્યું, ‘આ પ્રસંગ ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યેના અનુરાગનો ઓચ્છવ છે. ત્રણેય દેશના પરિવેશ, ચેતના, લોકજીવન અને સંવેદનને ખરું રૂપ આપી દીપકભાઈએ સર્જન કર્યું. એમની ખાનાબદોશી અને દેશાવરી લેખે લાગી. દીપકભાઈના નિષ્કાસને એક ભાવસૃષ્ટિ સજીવ કરી. પંજાબી કવિતાના સમંદરમાંથી શોધી લાવેલ નવું મોતી માહિયા કાવ્ય પ્રકાર એમણે જ વાચકોને ધર્યો. જલતરંગની માફક ઊર્મિતંત્રને વિસ્તારતો લઘુ કાવ્ય પ્રકાર આપ્યો. ઇયત્તા અને ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ દીપકભાઈએ ‘90 પછી બ્રિટનમાં નોંધપાત્ર સાહિત્ય સર્જન કર્યું. એમના સર્જનમાં વૈવિધ્ય પણ કેવું? ગઝલ, નઝમો, અછાંદસ, રૂબાઈ, નવલિકા, નવલકથા, આત્મકથા, રેખાચિત્રો અને લઘુ કાવ્યોથી એમનો થાળ સમૃદ્ધ છે. દીપકભાઈને માટે સાહિત્ય સર્જન એ ઉચ્ચ કક્ષાની પ્રવૃત્તિ છે અને એને માટે સાધના તથા પરિશીલન જરૂરી છે તેમ તેઓ મને છે. તેઓ પોતાને માટે ઉચ્ચતમ લક્ષ્ય રાખે. વિપુલભાઈ અને દીપકભાઈ માટે અનન્ય અને અપૂર્વ એ બંને વિશેષણો ઉપયુક્ત છે. તેઓ બંનેએ ગુજરાતી ભાષાને ન્યાલ કરી દીધી છે. દીપકભાઈનું આ પ્રદાન બરકરાર રહે તેવી દુઆ’ સાથે અદમ સાહેબનું વક્તવ્ય પૂરું થયું.

દીપકભાઈની શિક્ષિકા પૌત્રી અસ્મા હાફેસજીએ બે શબ્દો બોલતાં કહ્યું, ‘મારા દાદા પોતાના ભૂતકાળની અને ખાસ કરીને ભારતમાં વિતાવેલ પોતાનાં બાળપણ અને યુવાનીની વાતો કરે. તેઓ અમારા શિક્ષક અને માર્ગદર્શક પણ છે. અમને એટીકેટ, સાચા-ખોટાનો ભેદ અને સારાસારનો વિવેક અને મૂલ્યો શીખવે. અમારા ઘરમાં શિક્ષણ ખૂબ જ મહત્ત્વ ધરાવે અને દાદા અમારા વિકાસમાં હંમેશ સક્રિય રસ લે.’

દીપકભાઈને ટ્રેડ યુનિયનના સભ્ય તરીકે લડતા જોયેલા અને ઝીયા ઉલ હક્કના શાસન દરમ્યાન જેલમાં જતા જોયેલા તેવા તેમના પુત્ર જમીલ હાફેસજીએ પોતાના કબીલા અને દીપકભાઈના અંગત સંઘર્ષોની ઝાંખી કરાવી. પિતાજીને રાજકારણમાં દિલચસ્પી હતી, પાકિસ્તાન પીપલ પાર્ટીના સભ્ય હતા અને તત્કાલીન પ્રેસિડેન્ટ ભુટ્ટોની સરાહના પણ મેળવેલી તેનો ગૌરવપૂર્ણ ઉલ્લેખ કર્યો. જમીલભાઈએ દીપકભાઈએ કુટુંબ માટે આપેલ ભોગ અને પોતાની નાદુરસ્ત તબિયત છતાં સાહિત્યમાં આટલું પ્રદાન કર્યું તેની નોંધ લીધી અને એ પ્રેરણામૂર્તિને વંદન કર્યાં.

આ સમારંભમાં દરેક મહેમાન સમક્ષ, આશાબહેન બૂચ દ્વારા, ઓરિગામી કળાનો ઉપયોગ કરીને કાગળમાંથી બનાવેલ ફૂલો રાખવામાં આવેલાં. તેમાં દીપક સાહેબ લિખિત શાયરી, નઝમો અને મુક્તકોમાંથી પંક્તિઓ લખવામાં આવેલી. જે મહેમાનોએ વાંચીને દીપકભાઈને કાવ્યાંજલિ આપી. આસ્વાદ માટે તેમાંની કેટલીક અહીં પ્રસ્તુત છે:

“ભૂતકાળ પાછો લાવું, શણગાર તું સજે તો; હું પણ જવાન લાગું”

“હશે શું એવું એની ઓઢણીમાં કે પડછાયો રાતો થઈ ગયો?”

શક્ય હોય તો કર કદી એવી કમાલ, રાખ કોરા પગ અને પાણીમાં ચાલ”

ફારુકભાઈએ કાવ્ય દ્વારા અંજલિ આપી, ઉપરાંત પોતે શાળામાં શીખેલી પ્રાર્થના ‘મૈત્રી ભાવનું પવિત્ર ઝરણું’ની બે પંક્તિઓ પણ ગાઈ, સહુ અનાયાસે તેમાં જોડાયાં.

દીપકભાઈએ પોતાનો પ્રતિભાવ સ્વરચિત બે કાવ્યોના રૂપમાં આપ્યો અને ટૂંકું વક્તવ્ય પણ આપ્યું, જેનો સારાંશ: ‘હું બારડોલીમાં જન્મ્યો અને મોટો થયો. બારડોલીએ મને ભાષા આપી, શબ્દ સાથે મારો સંબન્ધ જોડી આપ્યો. આઝાદી શું છે, એ મેળવવા અને સાચવવા શું કરી શકાય તે શીખવ્યું. મારા વિચારો સ્વરાજ્ય આશ્રમમાં કેળવાયા. ગાંધીજીને પ્રાર્થના સભામાં નજીકથી જોયેલા અને સાંભળેલા. મોરારજી દેસાઈ, મૌલાના આઝાદને સાંભળ્યા અને સરોજિની નાયડુ સાથે ગપસપ પણ કરેલી. એ ભાથું જીવન ભર કામ લાગ્યું. પાકિસ્તાનમાં એ જ ઉસૂલો પર રહ્યો, ક્યાં ય બાંધછોડ નથી કરી. ભુટ્ટોનો માનીતો હતો, તેમના અફસરે એમની ચીંધેલી રહે ચાલું તો ન્યાલ થઇ જવાય તેટલા લાભ આપવા લલચાવેલો પણ મેં તો માત્ર મારા પુસ્તક પર ભુટ્ટોના હસ્તાક્ષર માગ્યા. આમ માલામાલ કરી દેવાની ઓફર આવતી, છતાં સત્યને વળગી રહેવા જેલમાં જવું પડ્યું અને તનહાઈમાં રહેવું પડ્યું, પણ ઉસૂલો ન છોડ્યા.’

ભૂતકાળનો આવો ગૌરવપૂર્ણ ઉલ્લેખ કર્યા બાદ સહુ શુભેચ્છકોને અલ્લાહ સલામત રાખે એવી દુઆ સાથે દીપકભાઈ વિરમ્યા.

માત્ર દસ રન કરવાના બાકી છે એવા આ રમતવીરને નીચેની પંક્તિઓ અર્પણ :
ઓ ત્રિદેશ ઉજાળનારા સરસતી પુત્ર નમોસ્તુતે
આ દીપ કદી ઓલવાય ના એવી દુઆ કરીએ અમે

02-12-2015

e.mail : 71abuch@gmail.com

* * *

હજી પણ આપનો દીપક બળે છે …

• મહેક ટંકારવી

બારડોલીમાં જન્મેલા અને મીંઢોળા નદીની પડખે આવેલ સીમ-સીમાડે હરતાં ફરતાં જેમણે પોતાનું યૌવન વિતાવ્યુંહતું તે દીપક બારડોલીકરની ગઝલો તો દેશમાં હતો ત્યારે વાંચેલી, પણ તેમને રૂબરૂમાં મળવાનો અને તેમના જ અવાજમાં તેમની ગઝલો સાંભળવાનો પ્રથમ અવસર બોલ્ટનમાં યોજાયેલા એક મુશાયરામાં પ્રાપ્ત થયો હતો. મુશાયરા સંચાલન મારા હાથમાં હતું એટલે ‘ગુલમહોર’ના માણસ તરીકે એમનો પરિચય કરાવતાં મેં એમનું જાણીતું મુકતક રજૂ કરેલું, જે મને આજે પણ યાદ છે :

મુઠ્ઠીમાં ગુલમહોર છે, આંખોમાં ગુલમહોર
ખિસ્સાં છે લાલ લાલ ને ખ્યાલોમાં ગુલમહોર
માણસ છું ગુલમહોરનો બીજું તો હોય શું
લોહીમાં ગુલમહોર છે, શ્વાસોમાં ગુલમહોર

એ માત્ર ગુલમહોરના જ નહીં, પણ તડકાના પણ માણસ છે એવું પાછળથી જાણવા મળ્યું :

હું છું તડકાનો આદમી દીપક
મારા ખિસ્સામાં ખણખણે તડકો

આ ગુલમહોર અને તડકાના માણસે ઠેઠ ૧૯૫૦થી ગઝલ સાથે દોસ્તી બાંધી હતી, ગઝલનો હાથ ઝાલ્યો હતો જે હજી આજે પણ છોડયો નથી. ત્રણ ત્રણ દેશો સાથે એમનો નાતો એટલે એમના ચરણમાં ધૂળ, બરફ અને રેત હોવા છતાં ગઝલ સાથેનો એમનો સંબંધ હજી આજે પણ અકબંધ છે. આ રંગ અને સુગંધના ચાહક શાયરને, રૂપ અને પ્યારના ગાયક શાયરને ગુજરાતી અને ઉર્દૂ શાયરોનો સંગ મળ્યો છે, તેમની સાથે મેહફિલો જમાવી છે, મેહફિલો માણી છે અને એક સરસ માહોલમાં જીવ્યા છે. ગઝલનું ખેડાણ એમણે એના નિયમોની અદબ જાળવીને કર્યું છે અને એમ કરતાં કરતાં એમણે આપણને નવ જેટલા સંગ્રહો આપ્યા છે. એમની ગઝલોમાં રિવાયત અને આધુનિકતાનો સુંદર સમન્વય આપણને જોવા મળે છે. ખ્યાલો અને ખાબોના સાગર સમો આ શાયર પોતાના રંગીન શેરો સમા મોતીઓની સોગાત ધરીને આપણને રિઝવી દે છે, તો બીજી બાજુ ‘ગમસલીબો પર લટકેલો’ આ શાયર ગઝલોમાં જ્યારે પોતાના અંતરમાં ઢબુરાયેલી વ્યથા અને વેદનાનાં ગીતો ગાય છે ત્યારે આપણી આંખોને પણ ભીંજવી દે છે.

‘મારાં આંસુઓનું તું કારણ ન પૂછ’ એમ તો એ આપણને કહે છે પણ એ કારણો જાણવા આપણે બહુ દૂર જવું પડતું નથી. એમની અનેક ગઝલોના ચોટદાર શેરોમાં એમની ઉદાસી અને બેચેનીઓનાં કારણો સહજ રીતે ખુલ્લાં થઈ ગયાં છે.

દેશ પરદેશમાં વ્યાપેલા ભ્રષ્ટાચાર અને અત્યાચારથી, વળી અન્યાય તથા રોજના બોંબધડાકાઓ અને જુલ્મોસિતમના લોહિયાળ માહોલથી આ કવિ ત્રસ્ત છે અને ‘જ્યાં સત પડયું છે ખાટલે, ને જૂઠની લાંબી જબાન છે’ એમ કહી પોતાના ભ્રષ્ટ દેશની અવદશાનું ચિત્ર રજૂ કરી આપે છે.

જીવનભર શાયરી કરતાં કરતાં જે કંઈ પણ હાથ લાધ્યું છે તે બધું તો ઈશ્વરની દેણગી છે. એમાં મારું કંઈ નથી એવો નમ્ર એકરાર કરતાં કવિ કહે છે :

મારું તો કાંઈ પણ નથી, કિત્તો કે ના કિતાબ
આ બોલ, ધ્વનિ, ધૂન સૌ તારું છે સાંઈયા.

અને છેલ્લે જીવનભર જેને આધાર સમજી આપણે સૌ મમતાપૂર્વક વળગી રહ્યા હોઈએ છીએ તેમાંની કોઈ પણ વસ્તુ કામ લાગે તેવી નથી એવો એહસાસ જ્યારે થાય છે ત્યારે :

શું હોડી, શું તુંબડાં, ઠાલા સૌ આધાર
સાંવલ, સંબંધ આપણો એ જ ઉતારે પાર

એવો સત્યબોધ કવિને અને આપણને સૌને થાય છે. આપણે એ છેલ્લા આધારને ભરોસે ભવસાગરમાં તરવાનું ચાલુ રાખીએ છીએ અને એમ કરતાં કરતાં અહીંની સફરને પૂરી કરીએ છીએ.

દીપકે અનેક ઝંઝાવાતોનો સામનો કરતાં કરતાં આંધીઓમાં પણ જીવનભર બળતા રહી, ઝબૂકતા રહી બધે રોશની પાથરી છે. ‘હજી પણ રોશની છે આ નગરમાં, હજી પણ આપનો દીપક બળે છે’ એમ કહી તેઓ પોતાના પરોપકારી અસ્તિત્વની આપણને આજે પણ ખાતરી કરાવે છે.

આપણી વચ્ચે હજી જ્યારે આ દીપક પ્રજવલિત છે તો એની જ્યોતથી જ્યોત જલાવી એમની માફક આપણે પણ અન્યો માટે જીવતાં શીખીએ તો એમના જીવનકવનમાંથી આપણે કંઈક પામ્યા છીએ, શીખ્યા છીએ એવું કહી શકાય.

દીપક સાહેબ, આપ અમારા માનના, સન્માનના ખરેખર હકદાર છો. અલ્લાહ રહીમો રેહમાન આપને અંતિમ શ્વાસ સુધી ‘ગુલાબો શા ગુલાબી રંગમાં’ અને ‘પરમ આનંદમાં રાખી’ તંદરસ્તીભર્યું દીર્ઘાયુ બક્ષે એ જ દુઆ સાથે …

(પ્રમુખ, ગુજરાતી રાઇટર્સ ગિલ્ડ, યુ.કે.)
e.mail : gwg@mahek.co.uk

* * *

દીપક બારડોલીકર : ભાષાના ભેખધારી

• અદમ ટંકારવી

23મી નવેમ્બર 2015ના રોજ આપણા મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર દીપક બારડોલીકરે જીવનયાત્રાનાં નેવું વર્ષ પૂરાં કર્યાં તેનો પ્રથમ હરખ વિપુલ કલ્યાણીએ કર્યો. વિપુલભાઈએ ઇમૈલથી જાણ કરી કે, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના ઉપક્રમે આપણા આ ‘વરિષ્ઠ સાહિત્યકાર, પત્રકાર, વિચારકની લેખનીને પોંખવા, એમની નિસ્બતને સલામ કરવા’ માન્ચેસ્ટર ખાતે મળીએ છીએ. વિપુલભાઈ અને અકાદમીના મિત્રો લંડનમાં. દીપકસાહેબ માન્ચેસ્ટરમાં. એક દક્ષિણે બીજા ઉત્તરે. બન્ને વચ્ચે બસો માઈલનું અંતર. પણ એમને જોડનાર કડી તે માતૃભાષાપ્રીતિ. બ્રિટનમાં ગુજરાતી ભાષા જીવે અને જળવાય એ જ ધખના, એ જ ખેવના, એ જ લગન, એ જ રટણ. નિમંત્રણપત્રમાં વિપુલભાઈએ દીપકસાહેબનો એક મક્તા ટાંક્યો છે :

ગુર્જરીનો કવિ છું હું ‘દીપક’
હું નથી એક દેશનો માણસ

દીપકસાહેબનો પરિચય અનેક રીતે આપી શકાય પણ એમને મન તો ‘ગુજરાતીનો કવિ’ છું એટલું જ પર્યાપ્ત છે. તો વળી આ કવિએ બ્રિટનમાં ગુજરાતી ભાષાના જતનને સમર્પિત એવા ગુર્જરીદાસ વિપુલ કલ્યાણી માટે નઝમ લખી છે. બ્રિટનમાં ગુજરાતી ભાષાને ટકાવવામાં વિપુલભાઈનો અડીખમ ટેકો. એમના છત્તર નીચે ભાષા – સાહિત્યની કંઈ કેટલી ય પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી રહી. તેથી જ દીપકસાહેબ કહે છે :

કેવો માણસ છે શું કહું, લોકો
ગુર્જરીનું છે છાપરું, લોકો

એનો થેલો ય એક દફતર છે
એ જ તકિયો ને એ જ બિસ્તર છે

આખી નઝમમાંથી પસાર થતાં પ્રતીતિ થાય કે, આ વ્યક્તિવિશેષની કૃતિ નથી. આ છે ભાષાદાઝનું કાવ્ય. આજનો આ પ્રસંગ પણ ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યેના અનુરાગનો જ ઓચ્છવ છે, અને તે દીપકસાહેબની વર્ષગાંઠ ટાણે ઉજવાય છે તેનું ઔચિત્ય છે.

દીપકસાહેબ ‘હું નથી એક દેશનો માણસ’ એવું કહે છે ત્યારે એમનો સંકેત એમના ભારત-પાકિસ્તાન-બ્રિટનનિવાસ તરફ છે. દેશાટન કે વિદેશમાં વસવાટ એ ગુજરાતીઓ માટે સામાન્ય બાબત ગણાય. દીપકસાહેબની વિશિષ્ટતા એ કે, એ જ્યાં પણ વસ્યા ત્યાં રશીદ મીર કહે છે તેમ, ‘ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય સાથેનો એમનો નાતો અકબંધ રહ્યો.’ જે તે દેશના પરિવેશ, લોકજીવન, ચેતના, સંવેદનને કલારૂપ આપી એમણે સાહિત્યસર્જન કર્યું. એમની ખાનાબદોશી અને દેશાવરી લેખે લાગી અને નિષ્કાસનની અનુભૂતિએ એમની ભાવસૃષ્ટિને સમૃદ્ધ કરી દીધી.

બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની ભારતમાં. વ્યાયામ, કુસ્તી, ખેલકૂદની સાથે ગઝલમાં પણ રસ. ગુજરાતી ગઝલનો એ સુવર્ણકાળ. રાંદેર-સુરતમાં મહાગુજરાત ગઝલ મંડળની સ્થાપના થઈ ત્યારે દીપકસાહેબની ઉમ્મર અઢાર વર્ષ. આ વાતાવરણે દીપકસાહેબને ગઝલમર્મી બનાવ્યા.

1960 પછીના ત્રણ દાયકા કરાંચીમાં વસવાટ. ત્યાં ય ગઝલસર્જન, પત્રકારત્વ, સાહિત્યિક સંસ્થાઓ – સમારંભોમાં ગળાડૂબ. અહીંના નિવાસ દરમિયાન એમણે ગુજરાતી ભાષાને નવું કાવ્યસ્વરૂપ ‘માહિયા’ ભેટ ધર્યું. આ મોતી તેઓ પંજાબી કવિતાના સમંદરમાંથી ખોળી લાવ્યા. ત્રણ લીટીમાં જલતરંગની જેમ ઊર્મિતંત્રને વિસ્તારતું લઘુકાવ્ય :

ના વાત કરું ખોટી
તું તારી સખીઓમાં
લાગે છે ખરું મોતી !

પાકિસ્તાનમાં અડધી સદીના ગાળામાં જે ગુજરાતી ગઝલસર્જન થયું તેનો પ્રતિનિધિ સંચય ‘વિદેશી ગઝલો’નું સંપાદન દીપકસાહેબે કર્યું. ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં પાકિસ્તાનના ગુજરાતી સાહિત્ય વિશેની માહિતી માટે આ મૂલ્યવાન દસ્તાવેજ ગણાય.

1990માં બ્રિટનસ્થિત થયા. અહીં ઈયત્તા અને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ એમણે નોંધપાત્ર સાહિત્યસર્જન કર્યું અને કરે છે. વૈવિધ્યસભર પણ ખરું. અનેક સાહિત્યસ્વરૂપો એમણે અજમાવ્યાં છે − ગઝલ, નઝમ, અછાંદસ, રૂબાઈ, નવલિકા, નવલકથા, આત્મકથા, રેખાચિત્રો, લઘુકાવ્યો, ઇતિહાસ અને તાજેતરમાં ભક્તિમય સ્તુિતકાવ્યો.

હું 1991માં બ્રિટન વસવા આવ્યો ત્યારે ભાષા-સાહિત્યની દૃષ્ટિએ અરણ્યવાસ હશે એવી મનમાં ભીતિ હતી. પણ અહીં દીપકસાહેબ અને ત્યાં લંડનમાં વિપુલ ક્યાણી બેઠા છે એ વાતે આશ્વસ્ત થયો.

દીપકસાહેબના માન્ચેસ્ટર ખાતેના રહેઠાણે એમની સાથે મુલાકાત કરવાના અનેક પ્રસંગો પ્રાપ્ત થયા. આ મુલાકાતો દરમિયાન મધુ રાય જેને એમના વ્યક્તિત્વની ‘પારદર્શકતા’ કહે છે અને વિપુલભાઈ જે ‘નિસ્બત’ની વાત કરે છે તેનો જાતઅનુભવ થયો.

દીપકસાહેબનો આગ્રહ સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિની ગરિમા સચવાવી જોઈએ એવો. સાહિત્ય કૃિતના મૂલ્યાંકન માટેના એમના માપદંડ ઊંચા. એમાં તોડ સમાધાન આંખમીંચામણ કે બાંધછોડ નહીં. અહીં ચાલતી સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ નિમ્મ સ્તરની લાગે એટલે ત્યાંથી ખસી જાય, અલિપ્ત રહે. તેઓ હાઈ બ્રાઉ-ઉચ્ચભ્રૂ છે એવું નથી. તેમના મતે સાહિત્યસર્જન ગંભીર પ્રવૃત્તિ છે અને એ માટે પરિશીલન અને સાધના અપેક્ષિત છે. અમૃત ઘાયલ કહે છે તેમ,
કૈંક કર્યા ઉજાગરા, ઘાયલ
માંડ ત્યારે આ ગઝલ ઊગી છે
દીપકસાહેબ પોતાના માટે પણ ઉચ્ચતમ લક્ષ્ય રાખે છે. જાતને ટપારતા હોય તેમ ઘાયલની ગઝલોનો મહિમા કરતાં કહે છે :
આપણે દીપક શું લખવાના ગઝલ
એ છે અમૃતલાલ ઘાયલનો પ્રદેશ
અલબત્ત, ગુજરાતના ગઝલરસિકો જાણે છે કે, દીપક બારડોલીકરનો પણ એ પ્રદેશમાં જ વિહાર છે.

આ પ્રસંગ નાનોસૂનો નથી. આજે (22-11-2015) આપણે ભેગાં થયાં છીએ તેની પાછળનું પ્રેરકબળ તે ગુજરાતી ભાષા માટેની આપણી કન્સર્ન – નિસ્બત. ભાષાદાઝ. બ્રિટિશ ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના ઇતહાસના સર્જકો પૈકી બે શિરમોર વિભૂતિઓ આપણી વચ્ચે ઉપસ્થિત છે − દીપક બારડોલીકર અને વિપુલ કલ્યાણી.

વિપુલભાઈએ નિમંત્રણપત્રમાં જે અવતરણ ટાંક્યું છે તેમાં દીપકસાહેબના પ્રદાન માટે બે વિશેષણ પ્રયોજાયાં છે − અપૂર્વ અને અનન્ય. બ્રિટિશ ગુજરાતી સાહિત્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ આ વિશેષણો યથાર્થ અને ઉપયુક્ત છે. ત્રણ દેશોમાં ત્રણત્રણ દાયકાના નિવાસે જે તે દેશની ચેતનાને આત્મસાત્ કરી, તેને કળારૂપ આપી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સાહિત્યનું ગુજરાતને પ્રદાન કરનાર સર્જક દીપક બારડોલીકર અપૂર્વ અને અનન્ય છે. વિપુલભાઈ કહે છે તેમ, આ સર્જકે આપણી ભાષાને ‘ન્યાલ’ કરી છે, અને કરે છે.

દીપકસાહેબનું શેષ જીવન બરકતવંત રહે એવી દુઆ, ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીએ આવા રૂડા અવસરનું આયોજન કર્યું તે માટે ધન્યવાદ.

 

To view all the photographs,video.article pl.click the following link:

http://glauk.org/programmes/deepakbhai-bardolikar-fellowship-and-90th-birthday/

masoom V.S AMasom V.S.BMasoom profileBજનાબ મસૂમ કરોલિયા સા.ની થોડી ગઝલો:

1

લજાયા  લગો છો

GazalAKarol2

ધરપત અહીં તો

GazalBKarol.3

આંસુ સુકાઈ જાશે

બે દિવસ માતમ થશે ને યાદ ભૂલાઈ જાશે.
કોઈના એક બે હશે તે આંસુ સૂકાઈ જાશે.

ધરતી પર બે ગજ જગા શેષ મિલ્કત તમારી
જાયદાદો સ્વજનોમાં સર્વ લૂટાઈ જાશે.

કોણ ઉંચા હાથ કરશે કાજ તારી દુઆના
તે વખત ગુજરી જાશે ને વાત વિસરાઈ જાશે.

તું રમી લેજે રમાશે જ્યાં સુધી કાદવોમાં
ને રમકડાં માટીના માટીમાં ચુરાઈ જાશે.

લોક દર્શન કાજ તારા ભેગા મળશે પછી તો
તે ઘણી ટૂંકી સભા તૂરત વિખરાઈ જાશે.

ના લખો સ્વજન તણાં નામો તમે ધૂળના પર
આવશે ઝોંકો હવાનો નામ ભૂંસાઈ જાશે.

4

ચારો હતો ના

તણખલા તણો પણ સહારો હતો ના
અને કોઈ પાસે કિનારો હતો ના

સમંદર તુફાની, ન કોઈ સુકાની
દુઆના વિના કોઈ ચારો હતો ના

નકામા તમે તો રિસાઈ ગયા છો
તમારા તરફા તો ઈશારો હતો ના

તમારી ખબર લઈ ઘણાં આવતા’તા
ખબર મુજ કોઈ લઈ જનારો હતો ના

શરાબી તણો આમ આરોપ ના દો
તરર્સ્યો હતો પણ પીનારો હતો ના

ઝાંઝવા પાછળ ઘણાની જિંદગી લજવાઈ ગઈ……શબ્બીર કાજી(બાટલી..યુ.કે)

Shabbir Kazi

(સૌજન્ય:ગુજLISH ગઝલો પૃ.116)

તારી ન હાજરી હો એવી ન જગા યાદ …..મુહમ્મદઅલી વફા

આવી ગઈ મુજને કદી મારી ખતા યાદ,
ઈમાનનો પણ એ તકાદો આવે ખુદા યાદ.

બખશીશની ઉમ્મીદ હું એવી લઈ બેઠો
કરતો રહું છું હાં હવે હું મારા ગુના યાદ.

બે ચાર ઘૂંટ પીવાનું મારુ યે મન હતું,
તારી ન હાજરી હો એવી ન જગા યાદ.

એ દર્દ જેને મે પાળ્યું છે જતનથી,
મુજને તબીબ માફ કર એની ન દવા યાદ.

ઝુલ્ફોની મહેકો ઉપર આખી વસંત ફીદા,
તારા ચમનની છેડતી કરતી તે હવા યાદ.

ભુલી જવાશું કાફલાની ઊડતી રેત જ્યમ,
મંઝિલ ઉપરતો કોને આવશે વફા યાદ.

મોહંમદ અલી વફા ૧૦ ફેબ્રુ.૨૦૦૬

બઝમેવફા بَزمِ وَفاَबझमे वफा (WP.com)

Top Posts for all days ending 2015-11-21 (Summarized)
Home page / Archives Country wise and Rachna wise statics.

11/21/2015, 12:14 AM
Top Views by Country for all days ending 2015-11-21 (Summarized)
• Since 02/25/2012
Country Views
India
95,703
United States
21,169
Canada
16,067
United Kingdom
4,721
South Africa
690
Australia
635
United Arab Emirates
490
New Zealand
242
European Union
206
Japan
192
Thailand
185
Saudi Arabia
172
Oman
153
Pakistan
122
Kuwait
121
Germany
88
Singapore
87
France
86
Congo – Kinshasa
78
Qatar
72
Madagascar
65
Panama
50
Israel
45
Turkey
39
Malaysia
38
Hong Kong SAR China
36
Portugal
35
Fiji
34
Mozambique
33
Tanzania
30
Philippines
27
Kenya
25
Finland
23
Bahrain
23
Indonesia
20
Réunion
18
Mauritius
16
Spain
15
Brazil
14
Zambia
14
Djibouti
13
Italy
13
Egypt
13
Belgium
12
Norway
12
Botswana
11
Ireland
9
Russia
8
Kazakhstan
8
Côte d’Ivoire
8
South Korea
7
Poland
7
China
7
Uganda
7
Serbia
6
Seychelles
6
Denmark
6
Bulgaria
6
Netherlands
5
Rwanda
5
Nigeria
5
Iceland
5
Bangladesh
4
Romania
4
Ukraine
4
Nepal
3
Barbados
3
Sudan
3
Taiwan
3
Algeria
3
Peru
2
Malawi
2
Zimbabwe
2
Iraq
2
Guyana
2
Sweden
2
Mexico
2
Yemen
2
Switzerland
2
Trinidad & Tobago
2
Czech Republic
1
Latvia
1
Curaçao
1
Cambodia
1
Costa Rica
1
Sri Lanka
1
Senegal
1
Paraguay
1
Tunisia
1
Mongolia
1
Netherlands Antilles
1
New Caledonia
1
Cyprus
1
Guinea
1
Ghana
1
Argentina
1
Austria
1
Belize
1
Lesotho
1

બઝમેવફા بَزمِ وَفاَबझमे वफा (WP.com)
Top Posts for all days ending 2015-11-21 (Summarized)

Home page / Archives

83,805
ખલીલ ધનતેજવીની રચનાઓ:

6,481
ગઝલના છંદ

3,168
એક મૂરખને એવી ટેવ__ અખો

2,910
‘બઝમે વફા’ નાં સર્જકોની સૂચિ:

2,557
બ્લોગ જગત

2,373
ગુજરાતી યુનીકોડ

1,769
BAYAN

1,767
કારણકે તમે અમેરિકામાં રહો છો.**મેહમુદ અલ યુસેફ(ઓહાયો, અમેરિકા)

1,460
Mahatma Gandhi

1,276
જોકસ :કૌટુંબિક પ્રશ્નો—-રજુ કર્તા:જલાલ અલી,ફારૂક મંનસુરી,ખુર્ર્મ ખાન,ફારૂક ખાન.

1,129
શેખાદમ આબુવાલાની રચનાઓની સૂચિ—બઝમે વફા

1,100
બાદશાહ ઔરંગઝેબના સાચા વ્યક્તિત્વની તલાશ_ હરિદેસાઈ

1,007
મરીઝની રચનાઓની સૂચિ:બઝમ

994
અકબર ઇલાહાબાદી અને રાજા મહેદીઅલી ખાન -હાસ્ય અને અશ્રુના શાયર —- શેખાદમ આબુવાલા

983
The Peace Journalism

909
ગઝલ:જગા ખાલી પડી—ખલીલ ધનતેજવી

744
તને મળવા નહીં આવું–ખલીલ ધનતેજવી

692
કંકોતરી _’આસિમ’ રાંદેરી

686
આજના ગઝલકારો—શેખાદમ આબુવાલા

671
નવલિકા*આંસુ અવાજ કરતાં નથી—ચન્દ્રકાંત બક્ષી

659
ગઝલ:જાગો તો ખરા—ખલીલ ધનતેજવી

646
ગઝલ:ઊતરતા ઢાળ જેવો છું…..ખલીલ ધનતેજવી

640
ગઝલ*લય વગર—ખલીલ ધનતેજવી

627
ગાંધીજી ગાંધીવાદી ન હતા – ચંદ્રકાન્ત બક્ષી

626
ચંન્દ્રકાંત બક્ષીની રચનાઓની સૂચિ—બઝમે વફા

625
ન ગમે તો નાણાં પાછાં—વિનોદ ભટ્ટ

601
કોને ખબર—નાઝિર દેખૈયા

585
સૂફી પરંપરા અનુપ્રાણિત ગુજરાતી સંત સાહિત્ય—પ્રોફ.મહેબૂબ દેસાઈ

578
ગઝલ:કેવી મસ્તી ચડે છે પાણીને—- ખલીલ ધનતેજવી

574
ગઝલ:જાત ઓઢાડું તને__ખલીલ ધનતેજવી

570
ગઝલ:ઝેરતો હું પી ગયો…ખલીલ ધનતેજવી

555
ગઝલ:ગમે તે માંગણી આવે—ખલીલ ધનતેજવી

536
હઝલ:આ કેવી મોંઘવારી છે?—મુન્શી ટંકારવી

535
ગુજરાતી શાયરી:કેટલાક શેરો- મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદી

532
ગઝલ:તિરાડમાંથી….ખલીલ ધનતેજવી

506
ગઝલ:સમજીને બેઠો છે!—-ખલીલ ધનતેજવી

500
જનાબ આસિમ સાહેબ રાંદેરીની રચનાઓનો ગુલ દસ્તો-વફા

487
અમૃત ઘાયલ_ શેખાદમ આબુવાલા

475
નાઝિર દેખૈયા જીવન ,કવન

471
ગઝલ:બચપણ મળે છે—ખલીલ ધનતેજવી

467
હું એક ભટક્તો શાયર_શેખાદમ દર્શન

461
ગઝલ:ગુજરાતનો ઉર્દૂ ગઝલ દરબાર-2…નાઝિર દેખૈયા——મુહમ્મદઅલી વફા

451
ઊંટ કહે : દલપતરામ

449
ઉમાશંકર જોશીની રચનાઓની સૂચિ

441
કવિ શ્રી ચિનુ મોદીને નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ —- યોગેશ જોષી

441
ગઝલ:પ્રેમની પાંખો બધે ફરતી કરો—મુહમ્મદઅલી વફા

429
ગઝલ*મુશ્કિલ છે દોસ્ત—અમૃત ઘાયલ

424
‘બઝમે વફા’ નાં સર્જકોની સૂચિ:

419
ગઝલ :એકડો ઘૂંટી રહ્યો છું—શૈલ પાલનપુરી

415
નઝમ:મુઝે ગુજરાત જાના હૈ—અખ્તર હુસેન અખ્તર જમાલપુર-અમદાવાદ

414
ગુજરાતી શાયરી :શૂન્ય પાલનપુરીના કેટલાક શેરો—-બઝમ

413
મુંબઇ -ચંદ્રકાંત બક્ષી

413
ચંદ્રકાંત બક્ષી : ‘હું અહંકારી માણસ છું’——વિનોદ ભટ્ટ

397
ત્રણ અધૂરી વાર્તાઓ***મધુ રાય

392
બીજાઓને શેર, શાયરી સંભળાવવાના અભરખા___મુહમ્મદઅલી વફા

387
જ.અદિલ મનસૂરીનું બહુમાન

380
રમેશ પારેખની રચનાઓની સૂચી:બઝમે વફા

379
નવલિકા:લોહીનું ટીપું-ડો.જયંત ખત્રી

373
નવલિકા:બેકલતા-ચંદ્રકાંત બક્ષી

371
વિદાય લેતી સદીના એક ઉમદા શાયર”શયદા”—અનિલ જોશી

369
ગઝલ:હોવા ન હોવાથી—ખલીલ ધનતેજવી

367
પાટણ કાંડ અને કવિતા*****કિરિટ પરમાર

364
અમૃત ઘાયલની રચનાઓની સૂચિ-બઝમ

360
આદિલ મન્સૂરીની રચનાઓની સૂચિ–બઝમે વફા

360
આભ માથા પર નથી…..ખલીલ ધનતેજવી

359
સોગાત:ખલીલ ધનતેજવી(નયા માર્ગ 16સપ્ટે.2012)

355
ગઝલ:સંજોગવશ—અમૃત ઘાયલ

342
ગુજરાત લાગે છે મને….ખલીલ ધનતેજવી

339
આધ્યાત્મિક:કુરાન-એ-શરીફનો સૌ પ્રથમ હિન્દીમાં અનુવાદ—ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

339
વિવાહ કા વિજ્ઞાપન—શૌકત થાનવી

338
ગઝલ:જિંદગી મિજાજ બદલે છે- મુહમ્મદઅલી વફા

338
ગઝલ :ચાર ગઝલો_ મરીઝ

338
તમે આવશો?–ચન્દ્રકાંત બક્ષી

337
ગઝલ*વર્ષોથી એની વાટ નિહાળું છું—-બરકત વિરાણી’બેફામ’

336
મુસાફિર પાલનપુરીની રચનાઓ:

330
એ ગામને સ્ટેશન નથી—મોહમ્મદ માંકડ

321
હઝલ:ગધેડાની પ્રાથના—મુલ્લા રમૂજી(મસ્ત હબીબ સારોદી)

316
ભવિષ્ય પુરાણમાં મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.) ના આગમનની આગાહી–પ્રોફ. મહેબૂબ દેસાઈ

310
તાજમહાલની હારજીતનો નિર્ણય હવે આપણા જ હાથમાં છે–ગુજરત સમાચાર 27જુન2007

309
વાર્તા:સોહાગ રાત_જય ગજ્જર

305
ગાંધી બાપુને યાદ કરવાની સીઝન—ચન્દ્રકાંત બક્ષી

305
શ્રી સુરેશ દલાલની કેટલીક કવિતાઓ—સંકલિત

303
વિશ્વનું મહાન ઇસ્લામિક વિશ્વ વિદ્યાલય દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

296
આહ બક્ષી, વાહ બક્ષી,અલવિદા બક્ષી-મોહમ્મદઅલી વફા

294
આસ્વાદ:‘બેકારના’ ધબકારા—જયોતીન્દ્ર દવે

293
ત્રણ લંગડાની વાર્તા—સુરેશ હ.જોષી

290
સ્પેલિંગ ‘લવ’ નો— નિર્મિશ ઠાકર

290
૧૯૬૯માં અમેરિકન અવકાશયાત્રીની ચંદ્રયાત્રા બોગસ હતી_ગુજરાતમિત્ર, ૧૪ મે, ૨૦૦૮

288
લઘુ કથા**સત્યવાનની સાવિત્રી-શ્રી જય ગજ્જર

288
ગઝલ:કબર મળે ન મળે.—મુહમ્મદઅલી વફા

286
ગઝલ:તલવાર પર શું લખું ?— મુહમ્મદઅલી વફા

283
ગઝલ:વસવસો હોવો ઘટે— અમૃત ઘાયલ

280
જય ગજજરની નવલકથા ‘આંધીનો ઉજાસ’ શ્રેષ્ઠ નવલકથા તરીકે પસંદંદગી પામતાં સાહિત્ય અકાદમીનું ઈનામ

280
મનોજ ખંડેરિયાની રચનાઓની સૂચિ-બઝમે વફા

279
Urdu and Gujarati Ghazal videos’ of Muhammedali Wafa televised on ATN Canada

278
જનાબ આસિમ સાહેબ રાંદેરીની ચિર વિદાય—વફા

277
જોકસ:હસવું જરુરી નથી_ ઈબ્ને ઊસ્માન

277
શેર:મારો પ્રિય શેર–મુસાફિર પાલનપુરી

275
શૂન્ય પાલનપુરીની રચનાની સૂચિ:બઝમે વફા

272
અન્ધેકા ખ્વાબ ભી અન્ધા હોતાહૈ—શેખાદમ આબુવાલા

269
શૂન્ય પાલનપુરી:દર હકીકત, મર કે જીના હૈ શાને ઝિંદગી—-ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

269
મુંબઈ ની મેટ્રો _ શ્રીરશ્મિકાંત વ્યાસ

266
ડો.અદમ ટંકારવીની રચનાઓની સૂચિ–બઝમે વફા

264
જંગે આઝાદી 1857નું એક દ્ર્શ્ય_ મુહમ્મદઅલી વફા

264
જલનનું ગગન_મુહમ્મદઅલી વફા

264
Gazhal_Dr.Adam Tankarvi (Bolton, U.K.)

263
વહુ કે દીકરી ?—જય ગજ્જર

260
ગઝલ:કોઈ અમારું થયું નહિ.—મરીઝ

259
સુરતનો ઑલ ઈન્ડિયા મહિલા મુશાયરો—ગુજરાતમિત્ર સુરત્(13એપ્રીલ2009)

256
બાબ-એ-મક્કા’ સૂરત___ડૉ.મેહબૂબ દેસાઈ

249
જિંદગી મદારી છે– ખલીલ ધનતેજવી

249
હઝલ—સૂફી મનુબરી

239
જોકસ:બીલ ગેટસને પત્ર. _આર. જોષી રજુ. વકીલખાન

239
પ્રેરક પ્રસંગો * લાગણી અને પ્રેમ —પીર નન્નુમિયાં સાહેબ ભોપાલી

238
જય ગજ્જરની રચનાઓની સૂચિ–બઝમે વફા

237
નગ્ન નૃત્ય_નિદા ફાદલી

236
હઝલ:ચૂંટણી પ્રાથના-મુલ્લાં રમૂજી(મસ્ત હબીબ સારોદી)

236
ગઝલ :સવારી જશે મુજ છડીદાર સાથે***’શયદા’

235
ગઝલ:મરવું પડે સંજોગવશ– અમૃત ઘાયલ

235
ગઝલ: ખરતાં ય આવડે છે—અમૃત ઘાયલ

234
પ્રેરક પ્રસંગો* રબીઅ બીન સુલેમાન—રજુ.મુહમ્મદઅલી વફા

233
નવોદિત શાયરોને નામના કાઢવાની ઉતાવળ—શેખાદમ આબુવાલા

233
દિલની ઝબાનમાં_મરીઝ

231
નવલિકા:ડિવાઈડર—અજય ઓઝા

229
પ્રેમ બસ પ્રેમ—મહેક ટંકારવી

227
દૂધને માટે રોતા બાળક—શૂન્ય પાલનપુરી શૂન્યની સૃષ્ટિ*****5

227
અમીર ખુસરો : ડો.મહેબૂબ દેસાઈ

226
‘બેકાર’ની રચનાઓની સૂચી—બઝમ

225
ખુદ કો આજ કા ગાંધી સમઝને વાલે અન્ના હજારે બને મફાદપરસ્ત તાકતોં કે હાથ કા ખિલૌના મીડિયા ઔર બીજેપી કે ગાંધી—હિસામ સિદ્દીકી

225
મુહમ્મદઅલી વફાની રચનાઓ

224
ઇસ્લામ અને જવાહરલાલ નહેરુ— ડો.મેહબૂબ દેસાઈ

223
આ બધું શોખીનો માટે—ચંદ્ર્કાંત બક્ષી

222
મુકતકો- રમેશ પારેખ

222
એ ભાગી ગઈ—જય ગજ્જર

220
સરફ઼રોશી કી તમન્ના—રામપ્રસાદ બિસ્મિલ

220
ગુજરાતીઓ અને જિન્નાહ—-ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

220
ગઝલ:એકના બે થાયના—શયદા

219
પંડીત જવાહરલાલ નહેરુ_કરતી હૈ ફરિયાદ એ ધરતી કરે હજારો સાલ—મુહમ્મદઅલી વફા

219
આપણી રાષ્ટ્ર્ભાવના બનાવટી છે—–વસીમ મલિક

219
ગઝલ:સહારા પણ દગો દેશે—નાઝિર દેખૈયા

216
જરા ધ્યાન રાખજો–મુસાફિર પાલનપુરી

215
ગઝલ:સૂરજના સપનને—શેખાદમ આબુવાલા

215
નવલિકા :દીકરીવહુ—વલીભાઈ મુસા

214
ગઝલ:ફૂટપાથ પર—મુહમ્મદઅલી વફા

214
હશ્રકી સુબહે દરખશાં હો_ આદિલ મનસૂરી

213
‘શયદા’ની રચનાઓની સૂચિ

211
મરીઝની ગઝલના મત્લાનો અર્થ વૈભવ—મુહમ્મદઅલી વફા

211
વિનોદ ભટ્ટ્ની રચનાઓ

210
ગઝલ:કાબા ને ક્હાનમાં !_ મુસાફિર પાલનપુરી

210
મદીના ! મદીના!__મુહમ્મદઅલી વફા

209
નવલિકા: જાન્યુઆરી 1,1998—ચન્દ્ર્કાંત બક્ષી

209
નવલિકા:લફંગો—જય ગજ્જર

209
તાજ અને યમુના—મર્હુમ આઈ.ડી.બેકાર રાંદેરી

208
નવલિકા: દંભીપ્રેમ — જય ગજજર, C,M., M.A..

207
પાન ખર આવી છતાં યે ફૂલ કરમાયું નહીં’

207
મારી સલામ છે—બેફામ

206
ગઝલ:નગર છોડી દીધું—એસ.એસ.રાહી

206
વ્યથાઓ રૂબરૂ થઈ ગઈ-મુસાફિર પાલનપૂરી

206
ગઝલ:મે જોયો પ્યાર પણ—’મરીઝ’

205
મુકતકો:હિમ્મત, હુસૈન—મરીઝ

204
સારે જહાઁ સે અચ્છા હિઁદોસ્તાઁ હમારા

203
હજરત ઇમામ હુસેનના ભારત સાથેના સંબંધો-ડૉ.મેહબૂબ દેસાઈ

202
ગઝલ:રસ્તો મળે ઘરનો—મરીઝ

201
ગઝલ:નયનનું મૂલ્ય સમજું છું—-શેખાદમ આબુવાલા

199
પાગલ થાઉં તો સારું…–શેખાદમ આબુવાલા

199
કર ચલે હમ ફીદા જાનો તન સાથિયો—–કૈફી આઝમી

199
નાઝિર દેખૈયાની રચનાઓ—-બઝમ

198
કુરઆન અને વેદ —શમ્સ નદવી

197
તમારું નામ ગાંધીજી—શેખાદમ આબુવાલા(અન્ય કવિ લેખકોની 12 રચનાઓ સાથે)

197
મકરંદ દવેની રચનાઓની સૂચિ—બઝમ

196
ગુણવત શાહને વણમાંગ્યો ખુલ્લો પત્ર—ઠાકોર પટેલ(નયા માર્ગ)

195
જય ગજજજરની અંગ્રેજી નવલકથા A Life Lost, A Life Gained’નું લોકાર્પર્ણ_પ્રકાશ મોદી

194
આપને યાદ દિલાયા ,તો મુઝે યાદ આયા : યાસીન દલાલ

194
ગઝલ:એ સોગાત ખટકે છે—શૂન્ય પાલનપુરી

193
અમે હેલીના માણસ…સુરેશ દલાલ

192
ગઝલ:ફૂલ પણ સુંઘ્યા વગર_મુહમ્મદઅલી’વફા’

192
ઇ.સ. ૧૯૧૭માં બાતક મિયાંએ મહાત્મા ગાંધીની હત્યાનું કાવતરું નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું-એજન્સી, ગુજરાત ટુડે 24જાન્યુ.2010

191
કુરઆનીક સંદેશ2__ દીપક બારડોલીકર

191
નવલિકા:બારી ખોલી નાંખો_સઆદતહસન મંટો

191
મુશાયરામાં સૈફ છેલ્લીવાર_શેખાદમ આબુવાલા

191
અધકચરા માણસનું ગીત, આદિલને – અનિલ જોશી

191
કોને મળું? -જય ગજજર

190
ગઝલ:ઈંતેઝાર સાહિબા–મુહમ્મદઅલી વફા

190
ગઝલ: તું ય બોલાવે નહીં—ચિનુ મોદી

188
ફિર વોહી મુબારક રમઝાન આયા હૈ,દુવાઓ ઔર સવાબોકી બારીશ લાયા હૈ : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

188
હું ગુજરાતીમાં લખતાં મારી મેળેજ શીખ્યો છું—ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

187
ગઝલ:ફોરમની હઠ છે—શેખાદમ આબુવાલા

187
ગઝલ:ફૂલની સુગંધોમાં—-નયના જાની

187
ગઝલ :પડઘાનો અંધકાર—આદિલ મન્સૂરી

187
પાંચમો દાવ—-સુરેશ જોષી

187
ગઝલ:પડઘાનું ઘર હશે—રતિલલ અનિલ

185
એક બાર ગર્લ- જય ગજજર, C.M.,M.A

184
લાફો મારવાની લઝઝત—-અશોક દવે

184
બાપુજી, આમદાવાદ તો આવશોજ નહીં !—શેખાદમ આબુવાલા

184
ગઝલ :સંધ્યા ઢળે ને આપણે —મુહમ્મદઅલી વફા

183
યુગસંધિપુરુષ:જવાહરલાલ નેહરુ—–ઉમાશંકર જોશી

183
ગઝલ:બંધનમાં તને રાખે છે —મરીઝ

182
ગઝલ :હસી તારી તુજને રડાવીને રે’શે—શયદા

182
ભાથું— જય ગજજર, C.M.M.A

181
જેને મળું એ લાગે હવે અજનબી મને—ડૉ.શિરીષ પંચાલ

180
ભૂખ ભૂંડી છે _જય ગજજર,C.M.M.A

180
ગઝલ:વેચી રહ્યા છે ગાંધીને—શેખાદમ આબુવાલા

180
ચાંદરણા:કુંવરીએ પતિ નહીં કુંવારો શોધવો જોઈએ.—-રતિલાલ અનિલ

180
બયાને બેકાર—ઈબ્રાહીમભાઈ દાદાભાઈ પટેલ ‘બેકાર’

179
ગઝલ:પ્યારની વાતો—દીપક બારડોલીકર

179
‘વલી’ ગુજરાતી ગઝલ એવોર્ડ— ચીનુ મોદી

178
મહેક ટંકારવીની રચનાઓની સૂચિ:બઝમે વફા

178
ઝંખના—જય ગજ્જર

178
શરદ,તારું ગુલાબ***જય ગજ્જર

178
Our 15th Annual TV Eid Mushaira on Eid Day Saturday 18 July 2015 from 1 to 2 pm on Rogers Cable 851 in Canada and USA then we repeat it same day at 11:50 pm until mid night.

178
ચમત્કાર—સઆદતહસન મંટો

177
‘બેફામ’ની રચનાઓની સૂચિ:

176
નિર્મિશ ઠાકરની રચનાઓ–બઝમ

176
ગઝલ:એકાંતમાં—મહેક ટંકારવી

175
સામ્પ્રદાયિકતા પર અન્ના હજારે કી સમઝ અપર્યાપ્ત-રામ પુનિયાની

175
ગઝલ*મોઘમ ઈશારો જોઈએ—મરીઝ

175
પ્રથમ આલિંગન….દિવ્યભાસ્કર ગુરુવાર, 10 ઑક્ટોબર, 2013.. શબ્દધર્મ

175
પત્તાંનો મહેલ ઊડી ગયો—અદમ ટંકારવી

175
ગઝલ:મને એટલી ખબર છે —નઝર ગફૂરી

174
ગઝલ:થાય છે —ફિલીપ કલાર્ક

174
શૂન્ય’ પાલનપુરીના મુકતકો,શેરો.

174
ગઝલ:રેખાઓ ખરી જાશે—હરકિશન જોષી

172
ફૂલ ધરીદો એક બીજાને __મુસાફિર પાલનપુરી.

172
(unknown or deleted)

172
સાહિત્યકાર શ્રી જય ગજ્જરને શ્રેષ્ઠ વાર્તા માટે નાનુભાઈ સુરતી પારિતોષિક.

172
ગઝલ:દર્પણનો ખયાલ કર****મુહમ્મદઅલી’વફા’

171
પ્રજાસત્તાક દિન મુબારક—બઝમ 26જાન્યુઆરી2011

171
ગાલિબ અજોડ હતો અને છે__શેખાદમ આબુવાલા

171
ઉર્દુના પ્રથમ ગ્રંથષ્ઠ કવિ વલી ગુજરાતી_મોહંમદઅલી વફા

171
ડૉ. પ્રોફે.મહેબૂબ દેસાઈનાં લેખોની સૂચિ–બઝમ

171
માં યાદ છે મને__બાબુ પટેલ

171
પિકાસોના ચિત્રો જોયાં પછી-મનોજ ખંડેરિયા

171
મારી પ્રિય ગઝલ—ભગવતીકુમાર શર્મા

170
ગઝલ :કોણ માનશે ?–અહમદ ગુલ

169
મારી માન્યતા—ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

169
ઉર્દૂના થોડા ચુનંદા શેરો—બઝ્મ

169
જયંત પાઠકની રચનાઓની સૂચિ—બઝમ

168
જંબુસરનો મસ્ત મુશાયરો–મુહમ્મદઅલી વફા

167
હઝલ:પલ્ટાવી શકે?–આઈ.ડી.બેકાર

167
વ્યંગ:નવા તો ખરા,નવાઈ નહીં—-શેખાદમ આબુવાલા

166
બઝમે વફાની 1001મી પોસ્ટ–મુહમ્મદઅલી વફા

166
નઝમેં જિન્હોંને જંગ-એ-આઝાદી કા જઝબા જગાયા— શકીલ અખ઼્તર

165
રુબાઈઉર્ફે મુક્તકના છંદોની વિગત—–‘અલીલ’મેરઠી

165
‘ બેફામ ‘ના મકતાના શેરોનો વિષાદ__’બેફામ’

165
હઝલ:જ્ઞાન વન વે એમનું—મસ્ત હબીબ સારોદી(ઉર્ફેમુલ્લા રમુજી)

164
ગઝલ:જિંદગી ઠોકર વિના—–સાગર રાકેશ એચ.’સાગર’

164
હુરટનું પૂર(હુરટી પ્રટિકાવ્ય)— નિર્મિશ ઠાકર

164
નવલિકા: હીરાપારખુ – જય ગજજર, C.M., M.A.

164
ગુજરાટી ભાસા જીવહે? – નિર્મિષ ઠાકર

164
મેં આયા હું- ઉમાશંકર જોશી

164
ગઝલ :કો’ક તો બોલો—અમૃત ઘાયલ

163
પ્રેરક પ્રસંગ :જીવંત માર્ગ દર્શક—અબ્દુલ્લાહ એમ.પટેલ

163
કવિતા:એક બાળકીને સ્મશાને લઈ જતાં—ઉમાશંકર જોશી

163
વિનોદની નજરે-શેખાદમ આદમ આબુવાલા—-વિનોદ ભટ્ટ

162
ઇક઼બાલ ઔર ઉનકી શાયરી___ પ્રકાશ પંડિત

162
ગઝલનું કાફિયા શાસ્ત્ર—-જ.શકીલ કાદરી

161
ગઝલ:પાગલ થવાની વાત ને વર્ષો વિત્યા—પ્રો.સુમન અજમેરી

161
રતિલાલ અનિલની રચનાઓની સૂચિ:બઝ્મે વફા

161
નઝમ:કદી અવતાર ના લેવો—-સૈફ પાલનપુરી

161
હઝલ:બધા શાયર નથી—નિસાર અહમદ શેખ’શેખચલ્લી’

161
નિબંધ*ઇસ્લામ અને બહુપત્નીત્વ _પ્રોફે. મહેબૂબ દેસાઈ

161
સુરતનું જમણ અને સાહિત્ય પરિષદ—ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

160
ઓષ્ટ પર આહ નથી—ગની દહીંવાળા

160
કવિતાની કરામત_મુલ્લાં રમૂજી (મસ્ત હબીબ સારોદી)

159
“ચાર આના”__સઆદત હસન મંટો

158
મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીની રચનાઓની સૂચિ:

157
ગઝલ:વિશ્વાસ કરવો જોઈએ—આદિલ મન્સૂરી

156
થોડા શેરો—મુકુલ ચોકસી

156
તને મળવા નહીં આવું(માહે જુલાઈ 2013નો તરહી કલમી મુશાયરો)…… 19 કવિ મિત્રો.

156
ગઝલ:અધવચ્ચે તૂટી ગયો—ગઝલ સમ્રાટ ‘શયદા’

156
ગંગામાં નથી હોતી.—-આસિમ રાંદેરી

156
રફીના અવાજને દફનાવી શકીશું નહીં*****શેખાદમ આબુવાલા

155
ગાલિબ અને એમની ઈજારના નાડાંની ગાંઠો— નિદા ફાજલી

155
અલ્લાહપનિષદ’ ઉપનિષદમાં અલ્લાહનો મહિમા-ડૉ.મેહબૂબ દેસાઈ

155
જ.ઝાર રાંદેરી કૃત શાયરી ભા.1ભા.2 પ્રમાણે શાયરીના 51 છંદોની ટૂંકી વિગત: બઝમ

155
કવિતા ન કરવા વિશે કવિતા_ જયંત પાઠક

155
આધ્યાત્મિક*સૂરએ ફીલનો પદ્યાનુવાદ– દીપક બારડોલીકર

154
મહાકવિ ઈકબાલ _ શૂન્ય પાલનપુરી

154
ભારતની મહામોટી શરમ —યશવંત મહેતા

154
ગઝલ:જો કદી એનું મિલન થૈ જાયતો._ મુહમ્મદઅલી વફા

154
સાભાર સ્વીકાર—બઝમેવફા 30જુલાઈ 2010

153
તેરે નામકા ફૂલ જગમે ખીલે : ગાંધીજી__ ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

153
નવલિકા:પૂર્વગ્રહ—જય ગજ્જર

152
નવલિકા:કાળોમાલમ—ડો.જયંત ખત્રી

152
સમડી–જયંત પાઠક

151
ગઝલ:સૂનું લાગે છે મહેફિલમાં—મરીઝ

151
ગઝલ :આજની રાત—શૂન્ય પાલનપુરી

151
મુકતકો—સૂફી મનુબરી

150
વડોદરામાં હાસ્ય કવિ સંમેલનમાં કવિઓએ નેતાજીની ફીરકી ઉતારી –કૌશિક અમીન

150
ઈદે મિલાદુન્નંબી

150
હઝલ:ડોબું કદી કહેવાય ના—સિરાજ પટેલ –પગુથનવી

150
મુજથી રોવાયું નહીં—- બરકત વીરાણી ‘બેફામ

149
ગઝલ*શિકાયત નહીં રહી_અમૃત ઘાયલ

149
શહીદ અશફાકઉલ્લા ખાન જિંદાબાદ—શેષ-અશેષ

149
આધ્યાત્મિક :સર્વ સમર્થ સર્જનહાર—દીપક બારડોલીકર

148
ઝલ:હરખાય છે માણસ–બાબર બંબુસરી

148
મરીઝની ગઝલોમાં સૂફી વિચાર : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

148
જય ગજ્જરની નવલકથા’ આંધીનો ઉજાસ’ _સાહિત્ય અકાદમી અને સાહિત્ય પરિષદનાં ઈનામો

148
ગુજરાતી ભાષાના અકબર(ઇલાહાબાદી) જનાબ નિસાર અહમદ શેખ(શેખચલ્લી)ના થોડા શેરો.

148
ગઝલ:પગ મૂકી પસ્તાયો છું હું-જગદીશ સાધુ

148
ગઝલ:નજર લાગી –સાકિન કેશવાણી

147
સૂરએ ઝિલઝાલ—-દીપક બારડોલીકર

146
કવિ વિ. આમ આદમી

146
ગઝલ:પથ્થરો ફાવી શકે—અહમદ ગુલ

146
ગઝલ:ઘણી તકલીફ પહોંચી છે…..’બેદાર’લાજપુરી

146
આદિલ મન્સૂરી: એક સૂર્યાસ્ત***નિર્મિશ ઠાકર

146
સૈફ પાલનપુરીની રચનાઓની સૂચિ—બઝમ

145
વેલેંન્ટાઈન કા મરસિયા-એક દિન તો પ્યાર કરલે—કાલુ કવ્વાલ

145
જવાનીમાં એને માટે માતમ થવો જોઇએ—શેખાદમ આબુવાલા

144
આસ્વાદ:“મિજાજ”-આચાર્ય જનાબ મસ્ત મંગેરા સાહેબની ગંભીર અને વિચારશીલ કાવ્ય રચનાનો સંપુટ —-મુહમ્મદઅલી વફા

144
ગઝલ: ગઝલ ખોવાઈ ગઈ—ડો.અદમ ટંકારવી

144
ગઝલ:અમસ્તો ઇશારો ખપેના—અમૃત ઘાયલ

143
એકાંત—અઝીઝ ટંકારવી

143
ગાંધીજી _બઝ્મ

143
ગઝલ:કયામતની ઘડી જાણે–મારી પ્રિય ગઝલ—હરીશ મીનાશ્રુ

143
ગઝલ શીખવી છે?–આશિત હૈદરાબાદી

143
તરહી કલમી મુશાયરો- માર્ચ2013–દરદ આપુ તમોને હું , દવા શોધી તમે લેજો —6 કવિ મિત્રો

143
….પણ સીધી રીતે આપોને !—નિર્મીશ ઠાકર

143
ગુરુની ગુરુતા : ગુરુપૂર્ણિમા_ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

143
બ્રિટન નો મુશાયરો_ગ્રેટ બ્રિટન નો ભવ્ય ત્રિભાષી મુશાયરો_—બઝ્મ

143
ગઝલ: કવિતા બને__મુહમ્મદઅલી વફા

142
હઝલ:સમજી લે કે ગાડી લેટ છે—આઇ. ડી.બેકાર

142
અસ્વસ્થ ઇન્સાનોની સ્વસ્થ કૃતિ : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

142
ગઝલ:જખમ મોકલું?—બેદાર લાજપુરી

142
આગળ વધી જા __ મરીઝ

142
લેખક-કવિઓની સૂચિ—બઝમ

141
ગઝલ :ઝલના કેન્દ્રમાં—નિર્મિશ ઠાકર

141
ગઝલ:એક્લો-મોહમ્મદઅલી વફા

141
ગઝલ: ચકલીઓ—ભગવતીકુમાર શર્મા(સ્વ હસ્તાક્ષરમાં)

141
સઆદતહસન મંટોની રચનાઓની સૂચિ

141
ગઝલ:ચહેરા—રાજેશ વ્યાસ’મિસ્કીન’

141
અજ્ઞાનતાનો ફાયદો_સઆદત હસન મંટો

141
લાઈફ ટાઈમ એચીવમેંટ એવોર્ડ _ અકિલા

141
તરસ્યાંથી દોડાયું નહીં~~ નાઝિર દેખૈયા

140
ખાલીપણું ***અંકિત ત્રિવેદી

140
ગઝલ:પાગલની સમજણનો—શૂન્ય પાલનપુરી

140
ફૂલ કરમાયું નહીં— આઈ.ડી.બેકાર

139
લવિંગિયાં – મુસાફિર પાલનપુરી

139
ગઝલ:રીસાજે હૃદય મારા—ગની દહીંવાળા

138
ગઝલ:પંખી ઊડી ગયાં-અંજુમ વાલોડી

137
આઝાદીદી યા મોત__મૌલાના મુહમ્મ્દઅલી જૌહર

137
ગઝલ:મારી પ્રિય ગઝલ—પ્રીતમ લખાણી

137
‘કેવળ (ગઝલનો બહુરૂપી) અણસાર’—શકીલ કાદરી

137
અનોખું વ્યકિત્વ _ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

137
નવલિકા:મૂડી —જય ગજજર, C.M., M.A.

137
જ.આદિલ મન્સૂરી અને જ. જલન માતરી ને વલી ગુજરાતી પારિતોષક

137
ગઝલ:કારણ વગર_મુહમ્મદઅલી વફા

137
આસિમ રાંદેરીની રચનાઓ-બઝમ

136
મીઠી ડાળનાં મૂળ :જય ગજજર, C.M.M.A.

136
ગઝલનું સ્વરૂપ**બઝમ

136
બ્રિટન નો મુશાયરો_આદિલ મનસુરી

136
ગઝલ:ભટકવાનું હોય તો -અંજુમ વાલોડી

136
આસીમ રાંદેરી નામના શબ્દના સૂરજને સુરતી કવિઓએ આપેલી શબ્દાંજલિ..સંદેશ .

135
પ્રશસ્તિ કાવ્ય:અસીમ અનંત—-દીપક બારડોલીકર

135
ગઝલ:કरुણાનો સમંદર છે—મુહમ્મદઅલી વફા

135
ગઝલ*હજીયે આંખ શોધે છે—વારિજ લુહાર

135
શ્રી જોરાવરસિંહ જાદવ – શ્રી જય ગજ્જર

135
ગુજરાતીઅને ઉર્દૂના કવિવર જનાબ આદિલ મન્સૂરીનો દુ:ખદ ઇંતેકાલ

134
નઝમ:ફૂલ ધરીદો એક બીજાને—મુસાફિર પાલનપુરી

133
કોનું મીડિયા? ક્યા લોકો? _ગુજરાત ટુડે

133
અનોખો બોખો—અબદુલ્લાહ સોદાગર ‘દિવાના’આઝાદ શાયર

133
ગઝલ:રણકે ગઝલ- મુહમ્મદઅલી વફા

133
દિલથી જિગર સુધી __મરીઝ

133
(અશોક દવેનો) એક સાચ્ચો ઈન્ટર્વ્યૂ

132
નિસાર અહમદ શેખ’શેખચલ્લી’ની રચનાઓની સૂચિ:બઝમ

132
મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ: આજના મહાન અકબર—સી.રાજગોપાલાચાર્યજી

132
ગઝલ: હૃદયની ઓથમાં—નાઝિર દેખૈયા

132
ગઝલ: ક્યાં કયાં સુધી ગયા—મહેક ટંકારવી

132
બે અછાંદસ કાવ્યો_ વિપિન પરીખ

132
આસ્વાદ:ઘર–અઝીઝ ટંકારવી

132
ગઝલ:પાલવ નથી થતો—ભગવતીકુમાર શર્મા

131
કયામત હજી સુધી*** મરીઝ

131
ગઝલ: બાજી બગડી ગઈ-ડૉ.અદમ ટંકારવી

131
શે’ર એટલે: નિર્મિશ ઠાકર

130
આખરી દીદાર! મરહુમ આસિમ સાહેબ રાંદેરી નો-બઝમ

130
ગઝલ:મને એ ખબર નથી—અમૃત ઘાયલ

130
આ જગતનું જીવન એક ખેલ તમાશા સમાન છે—જ.કાસિમ અબ્બાસ

129
ભાડૂતી ગઝલ—જનાબ આઈ.ડી.બેકાર(મર્હુમ)

129
ગઝલ:કપાયેલી પતંગ છે—ડૉ.અદમ ટંકારવી

129
ગઝલ :હડસન નદીની માછણ—ડૉ.અદમ ટંકારવી

129
ગઝલ:ભૂંસાઈ નથી શકતા—–બરકત વિરાણી’બેફામ’

129
મેરા વતન….એહસાન જાફરી(ગુલબર્ગ સોસાયટી,અમદાવાદ) 65મો પ્રજાસત્તાક દિન મુબારક

129
કવિતા:મૌનની ભીની બખોલે — આદિલ મન્સૂરી

129
ગઝલ:વાંચ તું ખાલી પણું—હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

128
ગઝલ:મને દફનાવવા આવી–‘મહેક’ ટંકારવી

127
મારી પ્રિય ગઝલ_ અહમદ મકરાણી

127
ટૂંકી વાર્ત(ઉર્દૂ):તકસીમ-સઆદત હસન મન્ટો

127
ગઝલ:પીવાય તો પણ બસ—લલિત ત્રીવેદી

127
ગઝલ:ખુલ્લી જગા નીકળે—-રમેશ પારેખ

127
ચલો અચ્છા હુઆ, કામ આ ગઇ દિવાનગી અપની…–.રમેશ પારેખ

127
કવિ ચિનુ મોદી ગુજરાતી ભાષાના એક ચળક ચળક થતા મોતી છે-જય ગજ્જર

126
ગઝલ:કોઈ આવનાર છે—ગની દહીંવાલા

126
ગઝલ:ગુનાહ લાગે છે—મરીઝ

126
મોદીની જીત ગુજરાત અને દેશના મુસ્લિમો માટે સતર્ક થવાનો સંકેત—-ડો.જે.એસ.બંદૂકવાલા

126
‘સૂફી’ મનુબરીની રચનાઓની સૂચિ

125
ગારે_હિરામાં_ દીપક બારડોલીકર

125
હઝલ**ખૂટ્યા વિચારો પણ –જનાબ આઈ.ડી.બેકાર

125
શેરોમાં અર્થસભર ઊંડાણ અને ગાંભિર્ય —- શ્રી કિશોર પટેલ

125
ગઝલ:હસી નથી શકતા—-અમૃત ઘાયલ

125
બુખારી શરીફના સર્જક હઝરત ઈમામ બુખારી : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

125
મૌલાના જલાલુદ્દીન રૂમી(રહ.)_વફા

125
મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ : એક અસામાન્ય રાજકારણી—–જવાહરલાલ નેહરુ

124
અઝીઝ ટંકારવી રચનાઓની સૂચિ—બઝમ

124
કવિતા:ગઝલ:આંખ સામે ઝાંઝવું ક્યાં છે મુસાફર—કિરિટ ગોસ્વામી

124
ગઝલ:દવા અમને બતાવી દો—મુહમ્મદઅલી વફા

124
પ્યાર કિયા તો મરના ક્યા?—કાકા હાથરસી

124
સુરેશ દલાની ચિર વિદાય—શ્રી કૌશિક અમીન

123
મારું વતન—હસન ગોરા ડાભેલી(યુ.કે.)

123
ગઝલ: તને દેખાઉં કયાં—મનોજ ખંડેરિયા

123
ગઝલ:શણગાર વચ્ચે આવશે- આદિલ મન્સૂરી

123
અછાંદસ:શાંતિની શરત—દીપક બારડોલીકર

123
ગઝલ:ક્યાંથી રણ શોધીએ—-ડો.અદમ ટંકારવી

122
સમયની બે વફાઈ છે_’શૂન્ય’ પાલનપુરી

122
ગઝલ: બે ઘડી મારો મુકામ છે—પ્રીતીસેન ગુપ્તા

122
બ્રિટનમાં ગુજરાતી ગઝલ—શેખાદમ આબુવાલા

122
બદલાય છે__ બરકત વીરાણી’બેફામ’

122
ગઝલ:મૃગજળની તાણ છે—મરીઝ

122
શેર:મારો પ્રિય શેર-_રઘુવીર ચૌધરી.

122
હવે આ નગરને તો આદિલ નહીં જ મળે-વિનોદ ભટ્ટ

122
AFMI કેનેડાના ઉપક્રમે એક કોમ્યુનિટી પિકનિકનું આયોજન_પ્રો.સુમન અજમેરી

121
ગઝલ:ખલકથી શું ડરે– અમૃત ઘાયલ

121
સૃષ્ટિનું સર્જન—અનુ.દીપક બારડોલીકર

121
ગઝલ:ડૂસકાં વસંતનાં-મુહમ્મદઅલી વફા

121
ગઝલ: હુકમનું પાનું છે —અમૃત ઘાયલ

121
ગઝલ: સગવડ પડી હશે— અમૃત ઘાયલ

121
જશને આદિલ_જ.તસ્લીમ ઇલાહી ઝુલ્ફી

121
કોણ માનશે?—રદીફ પર એપ્રીલ 2013 ના તરહી કલમી મુશાયારા માટે 13 કવિ મિત્રોની ગઝલો.

121
ગઝલ:એક ઊનું આંસુ દડયું’ તું–અદમ ટંકારવી

121
ગઝલ:એનો ઈન્તેજાર—મસ્ત હબીબ સારોદી

121
ગઝલ:સદાયે નીચા નમી નમીને….. ‘મહેક’ ટંકારવી

121
રમૂજી મુકતકો—હઝલ સમ્રાટ જ.આઈ.ડી.બેકાર

120
શકીલ કાદરીની રચનાઓ‌‌‌‌‌——-બઝમ

120
જનાબ સાલેહ અચ્છાનાકાવ્ય ગ્રંથ ‘દીદએ નિગરાં’નું લોકાર્પણ અને શાનદાર ઉર્દૂ મુશાયરો….જ.નસીરુદ્દીન

120
નવલિકા:કાપો તો લોહી ન નીકળે-જય ગજ્જર

120
ડો.અદમ ટંકારવી ને એનાયત થયેલ આઈ એન ટીનો પ્રતિષ્ઠિત કલાપી એવોર્ડ–મુંબઈ સમાચાર

120
એરકન્ડિશન કબર! ’મસ્ત હબીબ’ સારોદી(મુલ્લા રમુજી)

120
ગઝલ:પ્રતિભાવ પણ નહીં—હરકિશન જોશી

120
દષ્ટિકોણ!_ જય ગજજર, C.M,M.A.

120
કુતુબ અઝાદની રચનાઓની સૂચિ—બઝમ

119
ગઝલ:‘ઘાયલ’ ઘમંડ છોડો—અમૃત ઘાયલ

119
ગઝલ:આંખને આધીન છે—ઉર્વિશ વસાવડા

118
પિછૌલા……ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

118
હતી પૂરી સફર,વીતી ઘડી….હયદરઅલી જીવાણી’તરંગ’

118
ગઝલ: કૂત્તે પે સસ્સા આયા_‘આદિલ’ મન્સૂરી

118
જ.આદિલ મન્સૂરી ની એક ગઝલ ના બે શેર પર તઝમીન—***મુહમ્મદઅલી વફા

118
ગઝલ:વહેતી નદી થંભી હતી—હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

117
શ્રી હરનિશ જાની શ્રી જયોતીન્દ્ર દવે પારિતોષિકથી સન્માનિત—અકિલા

117
સલામ છે આ ગુજરાતી મુસ્લિમ ને–ગુજરાત સમાચાર 26/7/12 નેટવર્ક

117
અહિંસક નહી, હિંસાહીન લેખકો….ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી

117
ક્યા શાહ પર લગે આરોપોં સે મોદી અછૂતે રહ સકતે હૈં? –રાના ઐયુબhttp://www.tehelkahindi.com/indinon/national/650.html

117
પૂંછડી પટપટાવીશું—બાબર બંબુસરી

117
ગઝલ:ભઈલા—અઝીઝ કાદરી

117
ગઝલ:ઊભો છું—મકરન્દ દવે

117
વાર્તા:દુઆ–યાસીન અહમદ(ઉર્દૂ વાર્તાનો હિન્દી અનુવાદ))

117
ગઝલ:ગુનેગાર છે અહીં—મહેક ટંકારવી

117
ગઝલ:ડૂબી ગયા વિના-સિરાજ પટેલ

117
ગઝલ:વરસો વહી ગયાં—‘રાઝ’ નવસારવી

117
તઝમીન એટલે શું? મુહમ્મદઅલી વફા

116
ભણકારા • બળવંતરાય ક. ઠાકોર

116
મક્તૂલે ગુજરાત એહસાન જાફરી(અહમદાબાદી)કે શેર ઔર આઝદ નઝ્મ

116
સુરેશ જોષીની રચનાઓની સૂચિ

116
ગઝલ ઉર્દૂ:ગુબારમેં હું—- આદિલ મન્સૂરી

116
સોનેટ:ઉનાળો—-સંધ્યા ભટ્ટ

115
હઝલ:સાવ અધ્ધર છે—મુલ્લાં હથુરણી

115
મરચાં વઘારે તો…નિર્મિશ ઠાકર

115
ચોખાના દાણા પર ગીતાના શ્લોક- ભગવતી કુમાર શર્મા

115
પૈસાનું ગ્રુપ- કાસિમ અબ્બાસ

115
ગુજરતમાં રમખાણોનું પુનરાવર્તન નહીં થાય……રમખાણ પીડિતોના કયારેયા આંસુ નહીં લૂંછનાર….(ગુજરાતટુડે 9ફેબ્રુઆરી2013)

115
વિનોદ’ની નજરે: શેખાદમ આબુવાલા—–વિનોદ ભટ્ટ

114
ગઝલ:બે હજાર બેમાં જીવે છે—ડો.અદમ ટંકારવી

114
રાહે ખુદામાં કરવામાં આવેલો ખર્ચ—ડો. ઝુબેર કુરેશી

114
મસ્ત ફકીર—- જય ગજ્જર

114
ગઝલ:કોઈ સતત હો સાથે—રાજેશ વ્યાસ મિસ્કીન

114
મૃત્યુ ટાણે એક મુફલિસ શાયરની વસિયત— ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી,શૂન્ય’ની સૃષ્ટિ***4

113
આધ્યાત્મિક*વેદમાં મકામે મહમૂદ(દિવ્ય સ્થાન)નું વર્ણન—મૌલાના શમ્સ નવીદ ઉસ્માનીઅને એસ. અબ્દુલ્લાહ તારીક

113
પ્રેરક પ્રસંગો *સૂફીયુગનો અદલ ઇન્સાફ _ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

113
તમારું નામ ગાંધીજી—શેખાદમ આબુવાલા

113
રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’ ની રચનાઓ:

113
ગઝલ*જામ સનમ-શેખાદમ આબુવાલા

113
ગઝલ:હારી ગયા અમે—રતિલાલ જોગી

112
ગઝલ: નિજની કબર સુધી—રતિલાલ અનિલ

112
ગઝલ:મંઝિલ મળ્યા વિના—બેફામ

112
અફવા હશે—બેફામ

112
સવાયા ગુજરાતીઓને કોટી કોટી વંદન.-પ્રોફ.મહેબૂબ દેસાઈ

112
ગુજરાતનો ઉર્દૂ દરબાર1–ઉર્દૂના પ્રથમ ગ્રંથષ્ઠ કવિ વલી ગુજરાતી_મુહમ્મદઅલી વફા

112
ગઝલ:અસમંજસની ક્ષણમાં પેસી—હરીશ મીનાશ્રુ

112
નવલિકા:માવિતર, કમાવિતર– જય ગજજર, C.M, M.A

112
ગઝલ:ચર્ચાયેલો પાલવ—ગની દહીંવાળા

111
ગઝલ *પુરાના સમયના મુશાયરા અને નવા મુશાયરાનો તફાવત-. નિદા ફ઼ાજ઼લી

111
વતન સંગ્રામની***દિલીપ ગજ્જર

111
મળશે નહીં-9 કવિ મિત્રો

111
‘શૂન્ય‘યાને અલીખાન બલુચ—ચન્દ્રકાંત બક્ષી

111
ગઝલ:વાદળ ઉપર સહી કરી આવ્યા—અદમ ટંકારવી

111
મુસ્લિમ શાસકોને જાણીજોઇને અસહિષ્ણુ અને ધર્માંધ ચીતરવામાં આવ્યા હતા — જ.કાત્જૂ

111
ગઝલ:ડૂબી ગયેલા માણસો—-આદિલ મન્સૂરી

110
સભાસંચાલકોઃ એક (પ્રાણી)શાસ્ત્રીય અઘ્યયન—ઉર્વીશ કોઠારી

110
મારો પ્રિય શે’ર—સૂફી મનુબરી

110
ગઝલ:ભીંત આ જાગી હતી—યોગેશ જોષી

110

कभी हमभी रहे उनकी निगाहों में पोशीदा


वफा जाओ कहीं से वो खबर को ढूंढ कर लाओ

કહાની ઢૂંઢકર લાઓ—મુહમ્મદઅલી વફા

કદી ના થાય જીર્ણ એ નિશાની ઢૂંઢકર લાઓ

રહે બાકી હમેશા તે જવાની ઢૂંઢકર લાઓ

રહે કૈં અંત પણ સારો અને આરંભ પણ સુખદ

જીવનની વારતા કોઈ મઝાની ઢૂંઢકર લાઓ

 ફકીરો છે બધા ઢોંગી અને બાવા બધા ચરસી

મળે જો પીર કોઈને રૂહાની ઢૂંઢકર લાઓ

  કરું જો પેશ હું સૌને બધા કહે કે કથન મારું

મળે પીડન જરા મીઠું – કહાની ઢૂંઢકર લાઓ

 હજી આકાશ તારા પર કલ્પન ક્યાં સુધી ફરશે

વફા હો વારતા દિલની ધરાની- ઢૂંઢકર લાઓ

ગુજરાતી ગઝલમાં ઉર્દૂ-હિન્દી રદીફ સાથેનો પ્રયોગ સાવ નવો નથી. મર્હૂમ આદિલ મન્સૂરી સાહેબે એમના પરમ મિત્ર અને ઉર્દૂનાં પ્રથમ પંક્તિના શાયર ઝફર ઇકબાલ પાસે એક આખો સંગ્રહ ગુજરાતી રદીફ સાથે ઉર્દૂ ગઝલનો કરાવ્યો હતો.ઝફર ઇકબાલ ગુજરાતી ભાષાથી માહિતગાર નથી.છતાં રદીફો સાથે ઉર્દૂ સમાંતર શબ્દ ની સમજણવાળા શબ્દને અનુસરી એમણે સમગ્ર કાવ્ય સંગ્રહ લખી આપ્યો.એમાંની થોડી ગઝલો બઝમે વફામાં છપાઈ છે. અને ઉર્દૂ રદીફનો ઉપયોગ કરી ઘણા શાયરોએ પ્રાયોગિક ગુજરાતી ગઝલ લખી છે. મજકૂર ગઝલ એમાં એક વધુનો ઉમેરો કરે છે.

અમે ખાલી હાથોમાં લઇ ગ્લાસ બેઠા…બેદાર લાજપુરી

શિયાળાનો સર પર લઈ ત્રાસ બેઠા
લપેટીને ચાદર હિટર પાસ બેઠા

ચઢેછે નશો અમને બિડી પિવાથી
ને દારુનોjugલઇછગનદાસ બેઠા

હવે દિન અચ્છેહી આયેંગે નક્કી
અમે કાને લઇ એવી ડંફાસ બેઠા

હું પઢવાજ બેઠો તો દિવાને ગાલિબ
ને બેગમ ઘરે લઇને કંકાસ બેઠા

મદિરા બધી પી ગયો ખૂદ એે સાકી
અમે ખાલી હાથોમાં લઇ ગ્લાસ બેઠા

બગડતી તબિયત જો બેદાર દેખી
બધા દુશ્મનો પણ રડી પાસ બેઠા

(courtesy:Facebook)

ZaziPic

આપણાંથી ક્યાં કશું રોકાય છે?….ચિરાગ ઝા’ઝાઝી’

ZaziB Gazal

(સૌજન્ય:સંગતિ..પૃ.23)

https://en.wikipedia.org/wiki/M._A._Muqtedar_Khan

Posted by: bazmewafa | 11/15/2015

સલામ…આદિલ મન્સૂરી

સલામ…આદિલ મન્સૂરી

Salam

વિકલ્પ શો…….મુહમ્મદઅલી વફા

હાર નો વિકલ્પ,અને આ જીતનો વિકલ્પ શો
તેં કરી જે રીત એવી રીત નો વિકલ્પ શો

બારણાં બારી તણો કોઈ મળે વિકલ્પ પણ
જે ચણી લીધી તમે એ ભીંત નો વિકલ્પ શો

ક્યાં ગયા ‘આદિલ’?—-મુહમદઅલી વફા
Published on 12/12/2008 19:54(Bagewafa)

rokai

ક્યાં ગયા ‘આદિલ’? —મુહમ્મદઅલી વફા

>

 

અમારા આંસુઓ જોવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

અમોને અલવિદા કેવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

બધા હાથો કરીઉંચા રડીઉઠ્યા દુઆઓમાં

દિલાસો પણ જરા દેવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

બધા શોધે હવે તમને તમારા શબ્દ ચિત્રોમાં

મિલનનો રંગ પણ ભરવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

તમે જર્સી તણી માટી ભરી લીધી વદનના પર

વતનની ધૂળને મળવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

સદાયે ખીલશે ગુર્જર ગિરામાં કાવ્ય ના ફૂલો

ગઝલના સાગરે તરવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

તમે કિત્તા બધા તોડી સિધાવી ક્યાં ગયા આદિલ

અમારૂં જામ કોતરવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

 

જરા તૂટી જતાં શ્વાસો તણા આ તાંતણા નાજુક

વફા પાછું ફરી જોવા તમે રોકાઇ ના શક્યા

તાઝિયતે આદિલ—મુહમ્મદઅલી વફા
Published on 11/11/2008 11:51(Bagewafa)

તાઝિયતે આદિલ—મુહમ્મદઅલી વફા

ashrunumata

taziyateadil1

(ગઝલના) આયના ઘરમા, સતત , પગરવ, ગામ એ ન્યુયોર્ક(ન્યુયોર્ક નામે ગામ), વળાંક ,મળે કે ના મળે(મળે ન મળે)

ઉપર દર્શાવેલ નામો આદિલ સાઅહેબનાં ગઝલ રત્નો છે.જેનાં નામ કેટલીક જગ્યાએ ટુંકાવીને કે થોડા ફેરફાર સાથે લય મળે એ ખાતર લખ્યા છે.

હું મળું કોને(કોને મળું ?,) એ મારો પ્રથમ પ્રકાશિત થનાર કાવ્ય સંગ્રહનું નામ છે. જેનું મુખ પુષ્ઠ બાનાવવાનું બહુ માન આદિલ સાહેબ મુજ નાચીજને આપનાર હતા. પણ સમયે એ તકથી મને વંચિત રાખ્યો.

ચણાયા છે લોકો._મુહમ્મદઅલી વફા

પાષાણ કૂખે ભરાયા છે લોકો.
નિજના અહમ્ માં હણાયા છે લોકો.

શોધી રહ્યો છું મળે આત્મ જન કો,
મુલ્કો પરાયા , પરાયા છે લોકો

ચાખે કદી ના ધરો જો કો અમ્રુત,
પીને હલાહલ ધરાયા છે લોકો


ન અશ્રુ નયન માં ન હૈયે મ્રુદુતા ,
ફકત હાડ માઁસે ચણાયા છે લોકો.

હૈયા તણા મીઠાં ઝરણાને છોડી,
વફા ઝાંઝવા માં તણાયા છે લોકો.

કિસી કે બાપ કા હિન્દોસ્તાન થોડ઼ી હૈ.….રાહત ઇન્દોરી

અગર ખિલાફ હૈ હોને દો જાન થોડ઼ી હૈ,
યે સબ ધુઆં હૈ કોઈ આસમાન થોડ઼ી હૈ..

લગેગી આગ તો આયેંગે ઘર કઈ જદ મેં,
યહાં પે સિર્ફ હમારા મકાં થોડ઼ી હૈ.

મૈ જાનતા હૂ કે દુશ્મન ભી કમ નહીં લેકિન,
હમારી તરહ હથેલી પે જાન થોડ઼ી હૈ.

હમારે મુહ સે જો નિકલે વહી સદાકત હૈ,
હમારે મુહ મેં તુમ્હારી જુબાન થોડ઼ી હૈ.

જો આજ સાહિબે મસનદ હૈ કલ નહીં હોંગે,
કિરાયેદાર હૈ જાતી મકાં થોડ઼ી હૈ.

સભી કા ખૂન હૈ શામિલ યહાં કી મિટટી મેં,
કિસી કે બાપ કા હિન્દોસ્તાન થોડ઼ી હૈ.

એક છું.શ્રી સવા નથી મિત્રો!……ગુલામ અબ્બસ’નાશાદ’

Gulam AbbasNashad

Posted by: bazmewafa | 11/01/2015

એક ઘા….કલાપી

એક ઘા….કલાપી

તે પંખીની ઉપર પથરો ફેંકતાં ફેંકી દીધો,
છૂટ્યો તે ને અરરર !પડી ફાલ હૈયા મહીં તો!
રે રે! લાગ્યો દિલ પર અને શ્વારૂંધાઈ જાતાં
નીચે આવ્યું તરું ઉપરથી પાંખ ધીલી થતાંમાં,

મેં પાળ્યું તે તરફડી મરે હસ્ત મ્હારા જ થી આ,
પાણી છાંટ્યું દિલ ધડકતે ત્હોય ઊઠે શક્યું ના:
ક્યાંથી ઊઠે?જખમ દિલનો ક્રુર હસ્તે કરેલો!
ક્યાંથી ઊઠે!હૃદય કુમળું છેક તેનું અહોહો!

(સૌજન્ય:શબ્દસૃષ્ટિ:ઑકટોબર:2015 પૃ.78)

બહાનું થશે_મુહમ્મદ અલી વફા

આમ મરવાનું કંઈક બહાનું થશે.
હાશ રડવાનું કંઈક બહાનું થશે.

ઝાડ લીલાં જંગલ મહીં સળગી જશે,
ડાળ ઘસવાનું કંઈક બહાનું થશે.

ભટકી જશું જો આપણે  વગડા મહીં,
રોજ મળવાનું કંઈક બહાનું થશે.

દિલનો બળાપો લૈ સૂરજ ડૂબશે,
સાંજ બળવાનું  કંઈક બહાનું થશે.

આદત વગર પણ હું જરા ચાખી લઈશ,
જામ ભરવાનું કંઈક બહાનું થશે.

તડપી જુઓ થોડું ‘વફા’એ યાદમાં,
દર્દ સહવાનું કંઈક બહાનું થશે.

હજી આગ બાકી અમારી તૃષામાં……મુહમ્મદઅલી વફા

ફકત બોલવું છે અમારી અદામાં

ગણ ગણું કદી નહિ તમારી સભામાં

 

નશો તો તમારા નયનમાં છુપાયો

હવે કોણ શોધે  અહીં આ સુરામાં.

 

ધરી છે બખીલી કરીને તેં સાકી

હજી આગ બાકી અમારી તૃષામાં.

 

બધી દેન એ તો કુદરત તણી છે

ન મળશે કદી ફળ સૂકી ધરામાં

 

તમારી મુલાકાત થૈ એ  ગનીમત

ભલે ચાંદ આજે છુપાયો ઘટામાં

 

વફા ની દુઆ તો  ફકત એટલી છે

રહે મિત્ર શત્રુ બધાયે મઝામાં.

તમારે બદલવો પડે તો બદલજો

મહેક એક રંગી  અમારી વફામા

એક તરહી ગઝલ:

જરા ગણગણી લઉં તમારી સભામાં – ભગવતીકુમાર શર્મા છંદ : લગાગા લગાગા લગાગા લગાગા હમરદીફ હમકાફિયા(ગેર મુરદ્દફ) : બધામાં, ઘટામાં, વફામાં વગેરે

Justice A.M.Ahmadi : Gujarat Today Silver Jubliee Program

 

Published on Mar 21, 2016

Gujarat Today 25th Year Silver Jubilee Program.

Date : 05 December 2015 at Tagore Hall.

દર્પણ થવું —મુહમ્મદઅલી વફા

કારણ થવું,
તારણ થવું

રસ્તા મહીં
અડચણ થવું.

તૂટ્યા વિના
કણકણ થવું.

પોલાદનું
રણઝણ થવું

પથ્થર તણું
દર્પણ થવું.

થૈ ઝાંઝવા
બળતણ થવું.

કો યાદનું
ગળપણ થવું.

હૈયા ઉપર
ભારણ થવું.

મારો સફર
તુજ રણ થવું.

જાગી તૃષા
શ્રાવણ થવું

એકજ સફર
બે જણ થવું.

આંખો મળી
રણઝણ થવું

ખોટા ઉપર
ગોફણ થવું

દર્દો થકી
સગપણ થવું

Older Posts »

Categories

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 706 other followers

%d bloggers like this: