હાઈકુ…જિજ્ઞેશ મેવાણી

પકડ ઝાડું

કહેતાવેંત તૂટી

પદ્યા સવર્ણો

(સૌજન્ય:નિરીક્ષક 1 માર્ચ2019)

Advertisements

પાછો વળી ગયો….જવાહર બક્ષી


(તારા પણાનાં શહેર માં…પૃ.44)

હાઉ ઇઝ જોશ મલીહાબાદી!,,,,,,,ગુજરાત સમાચાર .3 માર્ચ.19

હાઉ ઇઝ જોશ મલીહાબાદી!

જેમને પાકિસ્તાન અને ભારત બંને સરકારે નાગરિક સન્માન આપ્યું હોય તેવા એક માત્ર કવિ

નહેરુને આપેલું વચન તોડી પાકિસ્તાન જતા રહેલા

જોશે ભાષાકીય ભૂલ કાઢતા ગુસ્સે ભરાયેલા અયૂબ ખાને તેની સીમેન્ટ એજન્સી કેન્સલ કરી નાખેલી

ઉર્દૂના કેટલાક આધુનિક શાયરોએ શાયરીમાં જેટલું યોગદાન આપ્યું છે એટલું જ ભારતની આઝાદીમાં પણ આપ્યું છે. ચૂપકે-ચૂપકે રાત દિન આંસુ બહાના યાદ હૈ જેવી અદ્ભુત ગઝલ દ્વારા લોકપ્રિય બનેલા ગઝલકાર હસરત મોહાનીએ ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદનો નારો પણ આપણને આપ્યો. પોતાના મેગેઝિનમાં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ નિર્ભિકપણે લખતા.

પ્રેસ જપ્ત થઈ જતો, જેલવાસ ભોગવતા, બહાર આવીને ફરી સામયિક શરૂ કરતા, ફરી અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લખતા, ફરી પ્રેસ જપ્ત થતો, ફરી જેલમાં જતા. આ ચક્કી સતત ચાલ્યા કરતી. દેશ આઝાદ થયો ત્યારે બંધારણ સભાના સદસ્ય બનેલા. એવી જ રીતે જોશ મલીહાબાદી. શાયર-એ-ઇન્કલાબે લખેલી નઝમો ગાતા-ગાતા યુવાનો અંગ્રેજો સામે હસતા મુખે ધરપકડ વહોરતા.

જોશનો જન્મ પાંચમી ડિસેમ્બર ૧૮૯૮ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના મલીહાબાદમાં થયો હતો.

કામ હૈ મેરા તગય્યૂર (પરિવર્તન), નામ હૈ મેરા શબાબ (યુવાની),

મેરા નારા, ઇન્કલાબ-ઓ-ઇન્કલાબ-ઓ-ઇન્કલાબ

જોશ એટલે એક લાખ શેરોનો શાયર. ઉર્દૂ ભાષાનો જાયો. તેમની કલમમાં ભાષાએ માળો બાંધ્યો, વિસામો ખાધો, નવા કલેવર ધારણ કર્યા એમ પણ કહી શકાય. સાચી ઉર્દૂ લખવાના અને સાચા ઉચ્ચારણો કરવાના તેઓ હઠાગ્રહી હતા. પાગલપણાની હદ સુધીનો હઠાગ્રહ તેમને ભારે પણ પડી ગયેલો. કેવી રીતે એની વાત આગળ.

શબ્બીર હસન ખાનની જોશ મલીહાબાદી બનવાની યાત્રા ખૂબ રોમાંચક છે. જેવી રીતે ગાલિબ વિશે કહેવાય છે કે તેઓ શાયર તરીકે પ્રસિદ્ધ ન થયા હોત તો પત્ર લેખક તરીકે થાત. એમ જ જોશ વિશે કહેવાય છે કે તેમણે શાયરીમાં કાઠું ન કાઢ્યું હોત તો લેખક તરીકે કાઢત. ઇકબાલ, ફૈઝ, કૈફી, સાહિર, જાફરી, મઝાજ, ફિરાક જેવા ટોચના આધુનિક ઉર્દૂ કવિઓમાં તેમનું નામ અગ્ર ક્રમે મૂકવું પડે. જોશ ખાનદાની રઈસ હતા.

પૈસા આવતા નહોતા. વરસતા હતા. બાળપણ જમીનદારીની જાહોજલાલીમાં વીત્યું. પછી તો એવોય વખત આવ્યો કે ફક્કડ ગિરધારી થઈ ગયા, પણ તેમની શાયરીમાંથી ક્યારેય જમીનદારોનો દમામ ગયો નહીં. આત્મકથા યાદો કી બરાતમાં તેમણે લખ્યું છે, કોઈ સમકાલીન મારી સાથે અદબથી પેશ ન આવે તો હું તેની ચામડી ઊતરડી લેતો.

જેની સાથે ઝઘડતા તેમને પ્રેમ પણ એટલો જ કરતા. ને કોઈની મદદ કરવામાં તો ઘર-બાર લુંટાવી દેતા. નવ વર્ષની ઉંમરે શેર કહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. પિતા ઉર્દૂના પહોંચેલા શાયર હતા, પણ દીકરાને આટલી નાની ઉંમરે મુશાયરાના રવાડે ચડાવવા માગતા નહોતા. પિતા-પુત્ર બેયને એકમેક માટે ખૂબ પ્રેમ હતો.

એક મુશાયરામાં બાપ-દીકરા બંનેએ શિરકત કરી. થયું એવું કે પિતા કરતા પુત્રને વધારે દાદ મળી. તેમને ગમ્યું નહીં, પણ સમજી ગયા કે દીકરો ઉર્દૂ કવિતામાં આફતાબ બનીને ઝળહળશે. યુવાન વયે તેઓ ખૂબ સુંદર દેખાતા હતા. પઠાણનું લોહી પૂર્ણપણે ખીલ્યું હતું. અચાનક પિતાનું અવસાન થઈ જતા કોલેજનો અભ્યાસ અધૂરો રહી ગયો. ત્યાં સુધીમાં તેમણે ફારસી, ઉર્દૂ અને અંગ્રેજીમાં પર્યાપ્ત જ્ઞાાન હાંસલ કરી લીધું હતું.

તેમની શાયરી પર ઉમર ખય્યામ, હાફિઝ અને નિત્શેની અસર જોઈ શકાય છે. નિત્શે સત્તાના કેન્દ્રીકરણમાં માનતા હતા, ઈશ્વરના અસ્તિત્ત્વને નકારતા હતા, અહમને ખૂબ મહત્ત્વ આપતા અને સ્ત્રીને પુરુષોની સેવા માટેનું સાધન ગણતા. એ વાત શરમજનક છે કે જોશ પણ આ વિચારધારાને એન્ડોર્સ કરતા હતા.

૧૯૪૪માં મનમૌજી ફિલ્મમાં તેમણે એક શૃંગારિક ગીત લખેલું.

મેરે જુબના(યુવાની) કા દેખો ઉભાર પાપી

જૈસે નદ્દી કી મૌજ, જેસે તુર્કો કી ફૌજ,

જૈસે સુલગે સે બમ, જેસે બાલક ઉધમ,

જેસે ગેંદવા ખીલે, જૈસે લટ્ટુ હિલે

સે ગદ્દાર અનાર, મેરે જુબના કા દેખો ઉભાર

ત્યારે આ ગીત અશ્લીલમાં ખપેલું અને તેમની ચોમેર ટીકા થઈ. આ લયને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર દાયકા પછી જાવેદ સાહેબે લખ્યું,

એક લડકી કો દેખા તો ઐસા લગા

જૈસે ખીલતા ગુલાબ, જૈસે શાઇર કા ખ્વાબ…

સરદાર જાફરી લખે છે, જોશની શાઇરી ક્રાંતિકારી કમ અને રોમેન્ટિક અધિક હતી. જોશ એક રોમેન્ટિક શાયર છે. તેમની ક્રાંતિની સંભાવના પણ સો ટકા રોમાન્સ પર ઊભેલી છે. જોશની શાયરી ક્રાંતિકારી નથી, પણ તેણે ક્રાંતિનો માર્ગ રચવાનું કામ કર્યું છે. લાખો નૌજવાનોને એ મારગ પર ચાલવા માટે પ્રેરિત કર્યા છે.

સમય બદલાયો. જમીનદારી જતી રહી. તેઓ લખે છે, હું ગમ-એ-રોઝગારની શોધમાં હતો ત્યારે એક રાતે મને મોહમ્મદ પયગંબરના દર્શન થયા. તેમણે મને હૈદરાબાદના નિઝામની સેવામાં હાજર થવા ફરમાન કર્યું.

હુનરમંદ જોશને નિઝામે તુરંત નોકરીમાં રાખી લીધા. થોડા મહિના ગયા કે જોશે રાજ્યનો વહિવટ જોઈ નિઝામની વિરુદ્ધ એક નઝમ લખી કાઢી. આ વાત નિઝામ પાસે પહોંચી. તેમણે માફી માગવા કહ્યું. જોશે જોશમાં આવીને ઇનકાર કરી દીધો.

એક વખત તેઓ સપરિવાર અજમેર શરીફની યાત્રા પર ગયા. ત્યાં પહોંચીને કહ્યું, ખ્વાજા સાહેબ બોલાવશે ત્યારે જ હું દરગાહ પર જઈશ. પરિવારજનોએ ખૂબ સમજાવ્યા, પણ ન માન્યા તે ન માન્યા. બીજે દિવસે સવારે ઊઠીને કહે, કાલે રાતે મને ખ્વાજા મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી સપનાંમાં આવ્યા હતા. આ એ જ જોશ હતા જે નિત્શેના વિચારોમાં માનતા હતા.

હમણા આપણે સમાચાર વાંચ્યા કે કેવી રીતે ફિલ્મ સેલિબ્રિટીઓ પૈસા લઈને રાજકીય પક્ષોની તરફેણમાં ટ્વીટ કરે છે. અંગ્રેજ ગવર્નરે જોશને દર અઠવાડિયે હિટલર અને મુસોલિની પર નઝમ લખીને ઓલ ઇંડિયા રેડિયો પર સંભળાવવાની ઓફર મૂકી. મહિને રૂા.૮૦૦નું મહેનતાણું નક્કી કર્યું.

એ જમાનાના ૮૦૦ એટલે? આજના આઠ લાખથી પણ વધારે થાય. પણ જોશે ઇનકાર કરી દીધો. તેમનું માનવું હતું કે હિટલર અને મુસોલિનીનો વિરોધ કરીશ તો અંગ્રેજો મજબૂત થશે અને અંગ્રેજો મજબૂત થશે તો આઝાદીની લડત લડી રહેલી કૉન્ગ્રેસ નબળી પડશે.

જોશ અને નહેરુ એકબીજાના ગાઢ મિત્રો હતા. હાલતા ને ચાલતા તેઓ દિલ્હીની યુનાઇટેડ કૉફીમાં બેસીને ગપાટા મારતા. નહેરુ તેમનો મુશાયરો ક્યારેય મિસ ન કરતા. જોકે જોશ નહેરુની ટીકા કરતા પણ ક્યારેય ખચકાતા નહીં. તેઓ ઉર્દૂ શબ્દોના સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણના ભારે આગ્રહી હતા. એકવાર તેમણે પાકિસ્તાનના આમિર અયૂબ ખાનને ખોટી ઉર્દૂ બોલવા બદલ ટોક્યા. અયૂબ ખાનને ખોટું લાગી ગયું. તેઓ જોશ મલિહાબાદીને સીમેન્ટની એજન્સી આપવાના હતા તે કેન્સલ કરી નાખી.

હા જી, આઝાદી પછી તેઓ પાકિસ્તાન જતા રહ્યા હતા. એક-બે વર્ષ પછી નહીં. ૧૦ વર્ષ બાદ. જોશને  ભારત પ્રત્યે અનહદ પ્રેમ હતો, પણ તેઓ ક્યારેય હોશમાં નિર્ણય લેતા નહોતા. દેશ આઝાદ થયો તે પછી તેમનો પરિવાર તેમના પર પાકિસ્તાન જતા રહેવાનું પ્રેશર કરવા લાગ્યો. નહેરુ આ વાત જાણતા હતા. તેમણે જોશને ભારતમાં ટકાવી રાખવા સરકારના સાહિત્ય સામયિક આજકલના સંપાદક બનાવી દીધા. તેમનો પરિવાર તોય ન માન્યો અને પાકિસ્તાન જતો રહ્યો.

પાક સરકારના ગુપ્તચરો જોશને મળવા આવતા અને પાકિસ્તાન આવી જવા આગ્રહ કરતા. તેમના મનમાં એવું ઠસાવવામાં આવ્યું કે  હિંદુસ્તાનમાં મુસ્લિમો અને ઉર્દૂનું કોઈ ભવિષ્ય નથી. જોશને ઉર્દૂની ભારે ચિંતા હતી. ભારતમાં ત્યારે ઉર્દૂના સ્થાને હિંદી પર વધારે ભાર મૂકવાની રાજકીય મુવમેન્ટ શરૂ થઈ હોવાથી તેઓ ચિંતિત હતા કે ઉર્દૂ નહીં સચવાય. દરમિયાન જવાહરલાલ નહેરુનો એક માણસ તેમને મળવા આવ્યો. કહે કાલે સવારે આઠ વાગ્યે તમારે પ્રાઇમ મિનિસ્ટરને મળવાનું છે.

સવારે તેઓ નહેરુને મળવા ગયા તો નહેરુએ સીધું પૂછ્યું, તમે પાકિસ્તાન જઈ રહ્યા છો?

તમને કેવીરીતે ખબર પડી? જોશે સામું પૂછ્યું.

મને કેવીરીતે ખબર પડી? હું ભારતનો વડા પ્રધાન છું.

તેઓ અવાક થઈ ગયા. થોડી વાર પછી કહ્યું, મને જવા દો. હું પરિવારજનોને મળીને તથા મુશાયરો વાંચીને પાછો આવી જઈશ.

ને જોશ છેહ દઈ ગયા. પાકિસ્તાનમાં રોકાઈ ગયા. ત્યાં તેમને જાત-જાતના પ્રલોભન આપવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ કશું અપાયું નહીં.

સિમેન્ટની એજન્સી અયૂબ ખાને કેન્સલ કરી નાખી હતી. બાદમાં સરકારી નોકરી આપી. તેઓ વારંવાર હિંદુસ્તાન મુશાયરા વાંચવા જતા હતા. વળી નહેરુના મિત્ર હતા. આથી અયૂબ ખાનની સાથોસાથ આખા પાકિસ્તાનના પેટમાં તેલ રેડાતું હતું. પાકિસ્તાની અખબારો તેમને ભારતીય એજન્ટ કહેવા લાગ્યા. એક મુશાયરો વાંચવા તેઓ ઇંડિયા આવેલા અને અહીંના અખબારને ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો. પાકિસ્તાના સત્તાધીશો ભડકી ગયા. તેમની સરકારી નોકરી છીનવી લેવાઈ અને વિદેશ અવર-જવર પર પણ પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો.

જોશના અંતિમ વર્ષો અત્યંત સંઘર્ષ અને ગુમનામીમાં વીત્યા. પાકિસ્તાને તેમને પાકિસ્તાન બોલાવ્યા અને ઠેકાણે કરી દીધા. તેઓ એક માત્ર એવા કવિ છે જેમને ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેએ નાગરિક સન્માન આપ્યું હોય. ભારતે તેમને જીવતા જીવ પદ્મ ભુષણ આપીને સન્માનિત કરેલા. પાકિસ્તાને મરણોપરાંત હિલાલે ઇમ્તિયાઝ પુરસ્કાર આપ્યો. તેમના બે શેર સાથે વાતને વિરામ આપીએ.

વાઝ આયા મેં તો ઐસે મઝહબી તાઉન સે,

ભાઈઓ કા હાથ તર હો ભાઈઓ કે ખૂન સે.

યે માના દોનો હી ધોખે હે, રિંદી હો કિ દરવેશી,

મગર યે દેખના હૈ કૌન સા રંગીન ધોખા હૈ.

(Courtesy:Gujarat Samachar 3 March19)

 

મૌન ઘૂંટે છે કબૂતર શહેરમાં…..ખલીલ ધનતેજવી

(Courtesy: Gujarat today 3mar.19)

ઉર્મિની ઓળખ……..જલન મતરી  (સૌજન્ય:ફેસબૂક.જ.શકીલ કાદરી)

એક સપનું સરી ગયું છે ‘’’’’’સપના વિજાપુરા

 

કઈક અંદર મરી ગયું છે

 પ્રેમ બળતણ ઠરી ગયું છે

.

 સ્પર્શની લાગણી ના રહી

 ટેરવું પણ ડરી ગયું છે

.

પાંદડું જે નજરમાં હતું

 વૃક્ષથી એ ખરી ગયું છે

.

બદનસીબ છે આ દિલ પણ

 કોઈ પાછું ધરી ગયું છે

.

લીલું છમ ઘાસ જોઈને

 ઢોર ઢાખર ચરી ગયું છે

.

જે જવાનું હતું તે ગયું

 આંસું આંખે ભરી ગયું છે

.

માછલી જેવું લપસી ગયું

 એક સપનું સરી ગયું છે

.

જીવવાની ઇચ્છા જુઓ

 ડૂબતું જણ તરી ગયું છે

.

એક ‘સપના’નું માતમ શું?

એક આવ્યું ફરી ગયું છે

(Facebook: Sapna Vijapura)

ભારતના પ્રથમ શિક્ષણ મંત્રી મૌલાના અબુલકલામ આઝાદ–ગુજરાત ટુડે

(Courtesy: Gujarat Today 22 Feb.19)

.

જેને મળું છું મુજથી સમજદાર હોય છે……મરીઝ

.

બસ દુર્દશાનો એટલો આભાર હોય છે
જેને મળું છું મુજથી સમજદાર હોય છે
.
ઝંખે મિલનને કોણ જો એની મજા કહું
તારો જે દૂર દૂરથી સહકાર હોય છે
.
ટોળે વળે છે કોઈની દિવાનગી ઉપર
દુનિયાનો લોકો કેવા મિલનસાર હોય છે
.
દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી
એ ચૂપ રહે છે જેનો અધિકાર હોય છે
.
કાયમ રહી જો જાય તો પેગંબરી મળે
દિલમાં જે એક દર્દ કોઈ વાર હોય છે
.
હો કોઈ પણ દિશામાં બુલંદી નથી જતી
આકાશ જેમ જેઓ નિરાધાર હોય છે
.
નિષ્ફળ પ્રણય પણ એને મટાડી નથી શકતો
તારા ભણી જે મમતા લગાતાર હોય છે
.
જો એ ખબર પડે તો મજા કેટલી પડે
ઈશ્વર જગતમાં કોનો તરફદાર હોય છે
.
જાણે છે સૌ ગરીબ કે વસ્તુ ઘણી ‘મરીઝ’
ઈશ્વરથી પણ વિશેષ નિરાકાર હોય છે!

(Courtesy:Agman P.4).

કદમોથી પણ વિશેષ થકાવટ હતી ‘મરીઝ’ મંઝિલ ઉપરથી પાછા ફરેલી નિગાહમાં—તેજસ વૈદ્ય

 

મરીઝ એવા શાયર હતા કે જેના વિશે નિઃશંકપણે કહી શકાય કે ‘ભાગ્યે જ જન્મે’. તેના એક એક શેર જીવનના અર્કમાંથી નીકળેલું અત્તર છે. ધર્મગ્રંથો જે વાત થોથાં ભરીને કહે છે એ મરીઝ માત્ર બે લીટીમાં કહી દે છે. મરીઝે જેવું લખ્યું છે એવું જ જીવ્યું છે, તેથી આજે પણ તેઓ આપણી વચ્ચે તેમના લખાણરૂપે જીવે છે. રવિવારે જન્મજયંતી છે એ નિમિત્તે યાદ કરીએ મરીઝસાહેબને.

ગુજરાતી તરીકે ગૌરવ લેવાનું મન થાય એવાં ઘણાં વ્યક્તિત્વો ગુજરાતે આપ્યાં છે. કેટલાંક વ્યક્તિત્વોની તેમના સમયમાં ખૂબ બોલબાલા હોય છે. ચારે તરફ તેમનો જય જયકાર થતો હોય છે. પછી અચાનક એવા વ્યક્તિત્વના આભામંડળનાં આભલાં ઝાંખાં પડવા માંડે છે. ઓસરતાં પૂરની જેમ તેમની પ્રતિભાનાં પાણી ઓસરવા માંડે છે. તેને વ્યક્તિત્વ ન કહેવાય.

ખરું વ્યક્તિત્વ એ છે કે વ્યક્તિની બિનહયાતીમાં તેનું નામ તેની હયાતી કરતાં મોટું થતું જાય. તેનાં કામની નોંધ વધારે લેવાય. તેમની ખોટ વધુ સાલે. આવું વ્યક્તિત્વ એટલે શાયર અબ્બાસ અબ્દુલ અલી વાસી ‘મરીઝ’.

મહોબ્બતના દુઃખની એ અંતિમ હદ છે,

મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.

મરીઝના જીવન અને તેની રચનાઓને જોવામાં આવે તો માલૂમ થાય કે કોઈ ઈશ્વરી ફરિશ્તો ધરતી પર ચક્કર લગાવીને ગયો. ગયો પણ એવી માવજતપૂર્વક કે જીવતેજીવ તો તેણે પણ પોતાની પૂરતી નોંધ લેવા દીધી નહીં. કોઈ યોગભ્રષ્ટ આત્મા માત્ર હાજરી પુરાવવા પૂરતો પૃથ્વી પર અવતરે ને ચાલ્યો જાય એવી રીતે એ ગયો. જીવતરનું વસ્ત્ર કોઈ પણ દાગ વગર એમનું એમ રચયિતાને સોંપવાનું છે એમ કબીરે ગાયું છે. ‘જ્યોં કી ત્યોં ધર દિન્હી ચદરિયાં’ની જેમ મરીઝે તનચાદર એકદમ ઊજળી જ ખુદાને દીધી હશે. તે ગયો ચૂપચાપ પણ જે વાંચે તેને અંતરથી રળિયાત કરી દે તેવી ગઝલો, નઝમો અને મુક્તકો મૂકતો ગયો. મરીઝનો રચનાસંગ્રહ ‘આગમન’ ગુજરાતી સાહિત્યની લગડી છે. જીવનના અર્કને ચૂંટી ચૂંટીને એને ‘આગમન’ના દરેક શેરમાં કેદ કરવામાં આવ્યો છે. એમાં જે ફિલસૂફી અને જીવનસાફલ્ય છે એ તમને કદાચ ધર્મગ્રંથોનાં થોથાંમાં પણ નહીં મળે. જીવનને સમજવું હોય તો ‘જીવનને જીવી નાખવાની જડીબુટ્ટી’ કે ‘સુખની સૂંઠનો ગાંગડો’ કે ‘પ્રેરણાની પડીકી’ કે ‘યુ મે વીન’ ટાઇપના પોઝિટિવ થિંકિંગનાં પીપૂડાં વગાડતાં સેલ્ફહેલ્પ પુસ્તકો વાંચવાની જરૂર નથી. એ પુસ્તકો માનસિક રીતે પુખ્ત ન થઈ શકેલા નાદાન જીવો માટે છે. ‘આગમન’ વાંચો. તમારા જીવનના કપરા સમયમાં તમારો કોઈ જૂનો દોસ્ત મળવા આવ્યો હોય અને એકદમ ભેટીને હૂંફ પૂરી પાડતો હોય એવું અનુભવશો.

બધો આધાર છે એના જતી વેળાના જોવા પર,

મિલનમાંથી નથી મળતા મહોબ્બતના પૂરાવાઓ

મરીઝની મજા એ છે કે તેની રચનાનું પોત ખૂબ ઊંડું છે અને શબ્દો સરળ છે. તે ગંભીરમાં ગંભીર ફિલસૂફીને બે લીટીના શેરમાં કહી દે છે. ધર્મગ્રંથો જે વાત થોથાં ભરીને કહે છે એ મરીઝ એક શેરમાં ઝીલી શકે છે. મરીઝ એટલા માટે એવું લખી શક્યા કે એણે આજીવન સંજોગોના તંગ દોરડા પર જીવન વિતાવ્યું હતું. તંગ દોરડા પર તો ઘણાં લોકો જીવન વિતાવે છે, પણ મરીઝની મહાનતા એ હતી કે તેમણે ક્યારે ય પોતાની માસૂમિયત ગીરવે નહોતી મૂકી. સ્વ. કવિ વિપિન પરીખે મરીઝને આપેલી અંજલીરૂપ આ નઝમ વાંચો …

કવિઓ હંમેશાં માટે બાળક રહે

 એવું બનતું નથી.

અળોટાવું પડે છે, દાઝવું પડે છે.

લોકો શીખવે છે અવનવા, કડવા મીઠા પાઠ.

આંખો બનતી જાય છે ખંધી, રીઢી, શબ્દે વેપારી.

તમે નાની’સી વાતમાં ખડખડ હસી પડનારા,

શબ્દો તમારા શિશુ જેવા જ કાલાકાલા,

હસવું આવે પણ વ્હાલા લાગનારા,

ક્યારેક લથડતા, એકબીજા પર ગબડી પડનારા,

તમે સભાને હસતી જોઈ નિર્દોષ મૂંઝાનારા,

આમતેમ જોનારા,

જાણે કશું જ ન સમજનારા,

વળી પાછું શરૂ કરનારા, સાવ ભોળા, નિર્દોષ,

નાજુક ધ્રૂજતી હથેળીમાં આખું હૃદય મૂકી દેનારા,

તમે કહો : કવિઓની વચ્ચે … આ વીસમી સદીમાં, આ મુંબઈમાં,

તમે આંખોમાં શિશુને કેવી રીતે સાચવી શક્યા?

* * *

મુંબઈનો ભીંડીબજાર ઇલાકો જેટલો પેચીદો છે એટલો જ પચરંગો છે. ત્યાં કવિતા અને ક્રાઇમ સાથે સાથે ચાલે છે. મરીઝનું એ ઠેકાણું હતું. અમદાવાદમાં રહેતા જિજ્ઞોશ મેવાણી નામના યુવાન સાહિત્યપ્રેમી અને કર્મશીલે મરીઝ પર રિસર્ચ કર્યું છે. જિજ્ઞેશ નોંધે છે કે ભીંડીબજારની એક ગલીમાં હિન્દુસ્તાનના મહાન વાર્તાકાર સઆદત હસન મન્ટોની ઓરડી હોય તો બીજી કોઈ ખોલીમાં માફિયા કરીમલાલા અને દાઉદ ઇબ્રાહિમની ખોલી. કૈફી આઝમી જેવા શાયર ‘કેફે અશરફી’માં બેઠક જમાવતા તો ડો કરીમલાલા પણ ત્યાં જ બેસતા. મુંબઈની ભીંડીબજાર અને મોહમ્મદ અલી રોડ પર મરીઝના શેર સાંભળવા લોકો ટોળે વળતા હતા. મહોલ્લામાંથી તે પસાર થતાં હોય ત્યારે તેમને રોકીને શેર સંભળાવવાની ગુઝારીશ કરનારા અનેક લોકો હતા. ચાની કેન્ટિનમાં તો ટેબલ પર મરીઝનો મુશાયરો જ જામતો હતો. એ રીતે મરીઝસાહેબ લાઇવ મહેફિલના માણસ હતા. ગલી અને ટેબલ મહેફિલો મરીઝથી રોશન થતી હતી. મરીઝના પરિચિત હોય એવા કેટલાક શાયરો, લેખકો અને મિત્રોને જિજ્ઞેશ રૂબરૂ મળ્યો છે. તેમની પાસેથી મરીઝ વિશેના રોચક અને અજાણ્યા પ્રસંગો તેણે નોંધ્યા છે. એમાંના કેટલાક પ્રસંગો જોઈએ.

આપણા જાણીતા કવિ સ્વ. હરીન્દ્ર દવે મરીઝના નજીકના દોસ્ત હતા. તેમણે નોંધ્યું હતું કે એક રિક્સા સાથે અકસ્માત થયા બાદ મુંબઈની હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા ત્યારે ડોક્ટર મહેતાએ ઓપરેશન અગાઉ હૂંફ આપતાં કહ્યું કે, “ચિંતા કરતા નહીં, તમે તો ખૂબ લાંબું જીવવાના છો.” ત્યારે મરીઝે તાબડતોબ સ્ફુરેલો શેર કહ્યો કે,

ન માંગ એની પાસે ગજાથી વધુ જીવન,

એક પળ એ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે.

વાતવાતમાં મરીઝે કેવી મહાન વાત કહી દીધી. કપરા સંજોગોમાં પણ જીવન પ્રત્યેની તેમની નિર્લેપતા અકબંધ રહેતી હતી. મરીઝની વિચારવાની પેટર્ન પણ શાયરાના હતી. તેમણે કેટલાંક ચુનંદા શેર એ રીતે વાતવાતમાં લખી નાખ્યા છે કે તેમને કદાચ સપનાં પણ આવતાં હશે તો શાયરીની ઢબે જ રદિફ કાફિયા સાથે આવતાં હશે.

દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી,

એ ચૂપ રહે છે જેનો અધિકાર હોય છે.

નવસારીના શાયર રાઝ નવસારવીનો એક પ્રસંગ જોઈએ. જુવાનીનાં કેટલાંક વર્ષ રાઝ નવસારવીએ મુંબઈમાં ગાળ્યાં હતાં. શાયર નૂરી સાથે તેઓ ઘણી વાર મરીઝને મળ્યા હતા. ૧૯૬૦ના દાયકાની વાત છે. રાઝ નવસારવી નોંધે છે, “ભીંડીબજારની ઝમઝમ રેસ્ટોરાંમાં અમારી બેઠક રહેતી હતી. મરીઝસાહેબ સફેદ પેન્ટ-શર્ટમાં આવે. ચાલ સહેજ લથડાતી હોય. ક્યાંકથી થોડું ઠપકારીને આવ્યા હોય. અમારી બેઠકની મહેફિલ શરૂ થાય. શરાબ અને શાયરી બંને સાથે ચાલે. નૂરીસાહેબ કાયમ મરીઝને સાંભળવાનો આગ્રહ રાખતા. મરીઝ જે શેર સંભળાવે તે ટપકાવી પણ લેતા. મરીઝ જે રદિફ કાફિયા પર ગઝલ લખે એના પર જ તેઓ શેર લખતા. જેમ કે, મરીઝનો એક શેર છે,

હું ખુદ અગર પીઉં તો ભયંકર ગુનો બને,

આ દુનિયાના લોક રોજ મને ઝેર પાય છે.

એમાં સહેજ ફેરફાર કરી નૂરીસાહેબ લખે છે,

બસ એ નવાઈ છે કે મરણ આવતું નથી,

દુનિયાના લોક રોજ મને ઝેર પાય છે.

મરીઝનો એક શેર છે,

રાતોના જાગરણનું ગજું ક્યાં હવે ‘મરીઝ’,

દિવસના વખતે પણ ઊંઘી જવાય છે.

નૂરીએ કોપી કરી

‘નૂરી’ એ ગાઢ ઊંઘના દિવસ વહી ગયા,

અડધી જ રાતથી હવે જાગી જવાય છે.

મરીઝે પછી નૂરી પર જ વ્યંગ કરતો શેર લખ્યો કે,

કર મારા હૃદયના ઊભરા એકઠા તું હરીફ,

દરિયાનું ફીણ પણ અહીં દરિયો ગણાય છે.

નૂરીસાહેબને આ શેરથી ખૂબ લાગી આવ્યું હતું. એ જોઈને મરીઝે કહ્યું કે હું તો મજાક કરું છું, ખોટું ન લગાડો. નૂરીસાહેબે કહ્યું કે, “જો મરીઝ દરિયો હોય તો ફીણ થવામાં મને સહેજે ય વાંધો નથી.”

કોઈનું દિલ દુભાય એ મરીઝસાહેબને જરા ય ન પોસાય. કોઈ પોતાનો ઉપયોગ કરી જતું હોય અને મરીઝ એ જાણતા હોય એ છતાં ય તેમના પ્રત્યે મરીઝને અંશમાત્ર પણ દંશ નહીં. તેઓ બધાને એકસરખી નજરે જ નિહાળતા હતા. તેમનો શેર છેને,

કુતૂહલતા અને આનંદની દ્રષ્ટિ રાખ દુનિયા પર

 પડે છે જેમ બાળકની નજર કોઈ તમાશા પર …

* * *

સિદ્ધપુરમાં રહેતા વયોવૃદ્ધ દાઉદભાઈ રાવત પાસેથી એક પ્રસંગ મળે છે. સિદ્ધપુરમાં જવાહર સિદ્ધપુરીને ત્યાં મુશાયરો યોજાયો હતો. જવાહરભાઈના ઘરમાં દરિયાની એક તસવીર હતી. મરીઝ એ તસવીર જોતા રહ્યા. પછી કહ્યું કે આ તસવીર જોઈને મને એક શેર સૂઝ્યો છે. એ શેર એટલે …

કહો દુશ્મનને દરિયાની જેમ હું પાછો જરૂર આવીશ,

એ મારી ઓટ જોઈ કિનારે ઘર બનાવે છે.

બીજા દિવસે બધા ઘરની બહાર જતા હતા ત્યારે ઘરના દાદરેથી ઊતરતા હતા એ વખતે કોઈની નનામી જઈ રહી હતી. ગણ્યાગાંઠયા ડાઘુઓ નનામી લઈ જતા હતા. એ જોઈને મરીઝે તરત ખિસ્સામાંથી ચબરખી કાઢીને ઓરડામાં જઈને શેર ટપકાવ્યો …

આ દુનિયાના લોક, આ દુનિયાની રીત,

કદી સાચા માણસને ફાવે નહીં,

જીવો તો કરે દાટવાની જ વાત,

મરો તો દફન કરવા આવે નહીં.

* * *

મરીઝને કદાચ બે ટંકનાં ભોજન વગર ચાલી જાત, પણ મદિરા વગર મરીઝની કલ્પના કરવી નામુમકિન છે. મરીઝે ક્યારે ય પોતાનાં દુઃખો દોસ્તોને પણ દેખાડયાં નથી. તેમના દોસ્તો કવિ હરીન્દ્ર દવે કે શાયર કાબિલ ડેડાણવી પાસે એકાદ બે પ્રસંગ માંડ મળે છે, જેમાં તેમણે પોતાની આપવીતી કહી હોય. કાબિલે એક જગ્યાએ કહ્યું છે કે “મરીઝને ચાહકો ફરતે વીંટળાઈને શેરોશાયરી કરતો અને વાહવાહી મેળવતો જોઈને એમ જ લાગે કે આના જેવો સુખી જીવ કોઈ હશે જ નહીં. પણ તેમને ક્યાંથી ખબર હોય કે રાત્રે બચ્ચાં ભૂખ્યાં ના સૂઈ જાય એટલા માટે આ માણસ બે રૂપિયામાં કોઈને ગઝલ વેચીને આવ્યો હશે. વર્ષોનાં વર્ષો સુધી અમે મરીઝને કપડાંની નવી જોડમાં જોયો નહીં હોય. આ છતાં પણ તેણે ક્યારે ય તકલીફોનાં રોદણાં રોતો જોયો નથી.”

મરીઝે પોતાનું દર્દ પોતાની ગઝલોમાં ઠાલવ્યું અને મદિરામાં ઓગાળ્યું છે. તમામ સંજોગો વચ્ચે મરીઝ ખુમારીપૂર્વક ઊભા રહ્યા છે. તેઓ લાચાર જણાયા નથી. સહાનુભૂતિ મેળવવાનો વિચાર તેમને આવી શકે એવું તેમના વિશે કલ્પવું એ તેમના અપમાનસમું છે. બેસુમાર પડેલા સંજોગોને મરીઝે એ રીતે સાચવી લીધા જાણે ગણકાર્યા જ ન હોય. એક પ્રસંગ જુઓ. સફેદ પેન્ટ-શર્ટ મરીઝનો કાયમી પોશાક હતો. મુશાયરામાં પણ તેઓ એ પહેરીને જ આવતા હતા. શાયર અસીમ રાંદેરીએ તેમને એક શેરવાની લઈ આપી હતી. પૈસાની તાણને કારણે થોડા દિવસમાં એ શેરવાની તેમણે એક મારવાડીને વેચી દીધી હતી. કાબિલ ડેડાણવીએ એક મુશાયરામાં તેમને પૂછયું કે, “પેલી શેરવાની ક્યાં ગઈ?” તો કહે કે, “એ તો મારવાડીને ત્યાં ગીરવે મૂકવી પડી હતી. હવે પાછી લેવા કોણ જાય?” કાબિલ ડેડવાણીએ પૂછયું, “કેમ?” તો કહે કે, “એક વાર દીધું એટલે દીધું. આપણે એના જેવા મારવાડી થોડા છીએ.” વેદનાને પણ તેઓ એવી રમૂજી રીતે રજૂ કરતા કે દુઃખ થાય એવા પ્રસંગોમાં પણ સામેવાળો હસી પડે. તેમણે શેર પણ એવા જ રચ્યા છે. એક શાયરની એ તાકાત હોય છે કે એ રુદનને પણ રમૂજના વાઘા પહેરાવી શકે છે. જાણીતા કવિ સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રે મરીઝ વિશે કહ્યું છે કે, “કરુણ હાસ્ય એટલે કે વેદના વિલક્ષણ વિનોદ મરીઝની રચનાઓની વિશેષતા રહ્યો છે.”

આવીને આંગળીમાં ટકોરા રહી ગયા,

સંકોચ આટલો ન કોઈ બંધ દ્રા દે.

સિકંદરો અને હિટલરો યુદ્ધો તો જીતી શકે છે, પણ દુઃખોને જીતી નથી શકતા. મરીઝ જેવા શાયરોની એ શાનદારિયત છે કે એને દુઃખની તમા પણ નથી હોતી. દુઃખને માણસ ગણકારે જ નહીં એ ફિતરત તેને ફકીરી અને ઓલિયા કક્ષાએ મૂકે છે. મરીઝે કોઈ લોબાનોની ધૂણી નહોતી જલાવી. દેખીતા કોઈ અર્થમાં તે ધાર્મિક નહોતો, પણ તેના પરિચયમાં આવનાર દરેક વ્યક્તિ કહેતી કે આ માણસ ખુદાઈ નૂર લઈને જન્મ્યો હતો.

હું ‘મરીઝ’નો મોટો ફેન છું : પંકજ ઉધાસ

ગુજરાતના જાણીતા ગઝલગાયક મનહર ઉધાસે ગાયેલી મરીઝની કેટલીક રચનાઓ પોપ્યુલર થઈ છે. તેમના નાના ભાઈ પંકજ ઉધાસે ૮૦ના દાયકાના એન્ડમાં ‘રજૂઆત’ નામનું ગુજરાતી ગઝલ આલબમ આપ્યું હતું. જેમાં મરીઝની નઝમ ગાઈ હતી.

પંકજ ઉધાસ ટીનેજર હતા ત્યારે મરીઝના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. મરીઝ વિશેની પોતાની કેફિયત જણાવતાં તેઓ કહે છે કે, “સોળેક વર્ષની ઉંમરે હું મુંબઈના બિરલા સભાગૃહમાં પહેલી વખત મરીઝને મળ્યો હતો. પરિચય મારા મિત્ર અને જાણીતા ગુજરાતી ગઝલકાર સ્વ. કૈલાસ પંડિતે કરાવ્યો હતો. એ વખતે મારા મોટા ભાઈ મનહર ઉધાસ પણ સાથે હતા. ત્યાં મુશાયરો યોજાયો હતો જેમાં મેં તેમને સાંભળ્યા હતા. મરીઝસાહેબ વોરા હતા એટલે ગઝલપઠનમાં તેમની એક વોરાસાઈ છાંટ હતી, જે સરસ હતી. પઠન વખતે તેમનાં ચશ્માં વારંવાર ઊતરી જતાં હતાં અને તે નાક પરથી ચશ્માં ચઢાવ્યા કરતા હતા. મરીઝનું મેં જોયેલું એ પહેલું ચિત્ર મને આટલાં વર્ષે પણ તંતોતંત યાદ છે. મુશાયરા પછી તેમણે કૈલાસ પંડિતને કહ્યું કે, “જો દોસ્ત, મેં એક નવો શેર લખ્યો છે, સાંભળ.” પછી તેમણે ખિસ્સામાંથી બસની એક ટિકિટ કાઢી અને એની પાછળ લખેલો એ શેર સંભળાવ્યો. તેમણે જે રીતે બસની ટિકિટ કાઢી અને શેર સંભળાવ્યો એ દૃશ્ય મને કુતૂહલભર્યું લાગ્યું અને ખૂબ ગમ્યું. એ પછી વિવિધ બેઠક અને મુશાયરામાં પણ મેં તેમને ખૂબ માણ્યા હતા. દરમ્યાન પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય તેમ જ કેટલાક કવિમિત્રોએ મરીઝનો સન્માન સમારંભ મુંબઈમાં યોજ્યો હતો. એમાં મેં મરીઝની એક ગઝલ ઠુમરીના અંદાજમાં બહેલાવીને રજૂ કરી હતી. ગુજરાતી સુગમ સંગીતમાં ગઝલ ઠુમરી શૈલીમાં એ વખતે નહોતી ગવાતી. મને આનંદ છે કે મેં મરીઝની ગઝલ એ રીતે રજૂ કરી.

મરીઝને ગુજરાતના ગાલિબ કહેવામાં આવે છે એ વિશે પંકજ ઉધાસ કહે છે કે, “હું માનું છું કે મરીઝસાહેબ મિર્ઝા ગાલિબથી એક તાંતણો ઓછા ઊતરે એવા શાયર નહોતા. મરીઝના કેટલાક શેરમાં વિઝ્યુલાઇઝેશનનું એટલું ઊંડાણ છે કે ગાલિબસાહેબના શેરોમાં પણ એ નથી જોવા મળતું.

તેમના શેરોમાં સાહજિકતા છે, પ્રયાસ નથી. મેં ‘રજૂઆત’ નામનું ગુજરાતી આલબમ ૧૯૮૮-૮૯માં રજૂ કર્યું હતું, જેમાં મેં મરીઝની નઝમ રેકોર્ડ કરી હતી.

ભવ્ય એક કલ્પનાસૃષ્ટિને ઉલેચી નાખી,

આજ મેં લક્ષ્મીની તસવીરને વેચી નાખી.

માણસની લાચારી કઈ હદની હોય કે એ લક્ષ્મીની તસવીરને વેચી નાખે. એ નઝમમાં વેદનાની સાથે વ્યંગ છે. હું માનું છું કે એવી કલ્પના મરીઝ જ કરી શકે!

(સૌજન્ય: ઓપિનિયન 19-2-15)

 

 

 

Shut Up Ya Kunal – Episode 11 : Javed Akhtar & Yogendra Yadav

 

NDTV और हमारी पत्रकारिता भीड़ से अलग खड़ी है : रवीश कुमार

Urdu(valentine day Mushayra pt.3)…….Dr.TasleemElahi Zulfi

 

 

સમજયો નહીં……અશોક જાની’આનંદ’

(Coutesy: Facebook Ashok Jani’Anand’)

મસ્તક ઝૂકી ગયા…….. સિદ્દીક ભરૂચી.

.

દ્વારો ખખડતાં,ઘરમહી શ્વાસો ડરી ગયા,

ખાલીપણામાં કેટલા તર્કો જીવી ગયા!

.

જેની હજી તો કલ્પના કરતા હતા અમે,

સામે નહીં પણ સ્વપ્નમાં જાણે મળી ગયા.

.

થોડા દિવસ પછી ઘરે પાછાં ફર્યા કદમ,

સ્વાગતમાં સર્વે ફૂલના મસ્તક ઝૂકી ગયા.

.

ડમરુ વગાડતાં જ અચાનક આ શહેરમાં,

ઘોડાં લગામ છોડીને ટોળે વળી ગયા.

.

દરબારમાં કૈ’ રાજકુમારો ઊભા હતા,

રાણીને ટૂંકા વસ્ત્રમાં કુંવર ગમી ગયા.

.

એપાર્ટમેન્ટ, બંગલા, સોસાયટીના સૌ,

પર્ણો દરેક વૃક્ષના પીળા પડી ગયા.

.

‘ સિદ્દીક ‘ ફકીર દાન તો લેવા ગયો હતો,

લોકો નવા મિજાજના પથ્થર બની ગયા.

Posted by: bazmewafa | 02/11/2019

સલામ થઈ જાશે—–સાહિલ

સલામ થઈ જાશે—–સાહિલ

 

.

વ્યર્થ સઘળી સલામ થઈ જાશે,

કાયદો તોડ – કામ થઈ જાશે.

.

ધર્મના નામ પર ધુતારાનાં

ધર્મસ્થાનો મુકામ થઈ જાશે.

.

લોકસેવાના કોઈ પણ મુદ્દે,

મોરચા કાઢ – નામ થઈ જાશે.

.

લોકશાહીમાં લોકના નામે

લોકશાહી લિલામ થઈ જાશે.

.

સત્ય કહેવાની ભૂલ ના કરશો.

જીવવું પણ હરામ થઈ જાશે.

.

હોય તે ઓળખાણ વર્દીની

તો બધો ઇન્તેઝામ થઈ જશે.

.

શું ખબર લોકશાહીમાં લોકો

સેવકોના ગુલામ થઈ જશે.

(સૌજન્ય:નિરીક્ષક  1 ફેબ્રુઆરી 2019)

« Newer Posts - Older Posts »

શ્રેણીઓ

%d bloggers like this: