Tumvanhave

ખૂશબૂ જેસે લોગ મિલે અફસાને મેં…ગુલઝાર

ખૂશબૂ જેસે લોગ મિલે અફસાને મેં,
એક પુરાના ખત ખોલા અન્જાને મેં.

જાને કિસ કા જિકર થા ઉસ અફસાને મેં,
દરદ મુઝે લેતા હે જો દુહરાને મેં.

શામ કે સાએ બાલિશતોં સે નાપે હેં,
ચાંદ ને કિતની દેર લગાદી આને મેં.

રાત ગુજરતે શાયદ થોડા વકત લગે,
જરા સી ધૂપ ઉંડેલ મેરે પેમાને મેં.

દિલ પર દસતક દેને કોન આ નિકલા હે?
કિસ કી આહટ સુનતા હું વિરાને મેં.

 

Ahsan_Jafri_Hitendrabhai_Desai

<

નઝારોંસે ગુજર જા…..એહસાન જાફરી

ગાતી હુઈ લહરોંકે કિનારોં સે ગુજર જા,
હંસતી હુઈ દુનિયા કી બહારોંસે ગુજર જા.

જર્રોં સે ગુજર જા, તુ સિતાંરોંસે ગુજરા જા,
હર મૌજે બલા ખૈઝ કે ધારોં સે ગુજર જા.

ચલને કો ચલતાહૈ હર એક ફર્દ જહાં મેં,
ચલાતા હુઆ આફાક કે તારોં સે ગુજર જા

આસાન હૈ દામનકો ખિજાંઓસે બચાના,
ગુલપોશ હસીં મસ્ત નઝારોં સે ગુજર જા

ઇંસાંકે ખ્વાબોંકી યે તાબીર નહીં હૈ
જંગો જદલ ખૂનકે ધારોં સે ગુજર જા.

(કન્દીલ..45)

10155374_731631483543059_4359463489706121887_n

પ્રેટી ગર્લ…..જય ગજ્જર

“બહેન, આ ડ્રેસ તમને બહુ સારો લાગે છે. આ મારો મનપસંદ કલર છે.” રસોઈણ રમાએ આભાને કહ્યું.
આભાએ આંખ આડા કાન કર્યા. રમા સાથે ચર્ચા કરવી એને ગમતી નહોતી. એ ઘરની નોકરાણી હતી. શેઠાણી નહિ. પણ છેલ્લા કેટલાક સમયથી એ ઘરની માલકણ હોય એમ વર્તતી હતી.
એની આંખોના ઉલાળા પણ વધી ગયા હતા. કપડાં પણ ફેશનેબલ પહેરવા લાગી હતી. પતિપત્નીની ચર્ચા સાંભળવા કાન સાબદા કરતી.
એક દિવસ વિવેકબાબુએ આભાને કહેલું, “વાહ, આભા. યુ લુક પ્રેટી ઇન ધીસ ડ્રેસ!”
આભા મલકાઈને વિવેકબાબુની પાસે બેસી ગઈ હતી અને રમાના રસ વિષે કાનમાં કંઈક કહેલું.
રમાએ આભાની પ્રસંશાના શબ્દો સાંભળેલા, પણ એમણે કાનમાં શું કહેલું એની કલ્પના કરી શકી નહોતી.
બીજે દિવસે આભા જેવો જ ડ્રેસ પહેરીને એ આવી.
આભા અને રમા સાંભળે એમ વિવેકબાબુ મોટેથી બોલ્યા, “કાગડો કોયલ બનવા પ્રયાસ કરે પણ કોયલનો કંઠ ઓછો લાવી શકે!”
આભા ખડખડાટ હસેલી. પતિનો કહેવાનો મર્મ એ પામી ગઈ હતી. રમા પણ સાહેબના કટાક્ષનો અર્થ સમજી જતાં મનોમન ગુસ્સે ભરાઈ. વિવેકબાબુના શબ્દો એને નહોતા ગમ્યા. એને કલ્પનાય નહોતી કે સાહેબ આમ ઊતારી પાડશે. મોઢું ચડાવી જલદી જલદી રસોઈ કરી ચાલી ગઈ હતી.
બીજે દિવસે સાહેબ સાંભળે એમ બહેનને પૂછ્યું, “આજ સાહેબને ભાવતું રીંગણનું શાક બનાવું?”
“કેમ સાહેબને ખુશ કરવા છે?” ફરી એક ફટકો વાગ્યો.
રમા ચૂપ થઈ ગઈ. જો કે બહેન સામે દલીલ કરવાનું મન થયું.
“તમે જ કહેતાં હતાં કે સાહેબને રીંગણનું શાક બહુ ભાવે છે. એમાં મેં ખોટું શું કહ્યું?”
હોઠ પર આવેલા એ શબ્દો બહાર ન આવી શકયા. એ ગમ ખાઈ ગઈ.
બહેને વાતને જુદો જ વળાંક આપ્યો, “આજ સાહેબ ઘેર જમવાના નથી.”
“તો કયાં જમવાના છે?” પૂછવાનું મન થયું, પણ પૂછી ન શકી.
પળે પળે પાછી પડતી હતી એનું એને ભાન થયું. પોતે બહેન અને સાહેબને ઓળખવામાં થાપ ખાતી હતી એવું લાગ્યું. આમ તો મેટ્રિક પાસ હતી. એક વર્ષ કોલેજ પણ કરી હતી. પવનના પ્રેમમાં પણ પડી હતી. પુરુષને કેમ વશ કરવો એના દાવ પણ ખેલ્યા હતા. પણ પવનને પોતાની પાછળ પાગલ બનાવવામાં નિષ્ફળ નીવડી હતી. એની સાથે પ્રેમનો ડોળ કરી.રાધિકા સાથે પરણી ગયો હતો. એ દિવસે એને પવન પર જ નહિ, પુરુષજાત પર ખૂબ ખીજ ચડી હતી. પછી તો શિવશંકર પુરાણીએ ગોતી કાઢેલા પાસેના ગામના લાભશંકર સાથે મનેકમને એ પરણી ગઈ હતી.
લાભશંકર બાપદાદાનું ગોરપણું જાળવી ક્રિયાકાંડ અને પૂજાપાઠ કરતા. એક પછી એક બેનો વધારો થતાં મોંઘવારી નડી. રમાએ રોજે રોજ આંખ સામે રમતા રહેતા પતિની ઝંઝટમાંથી છૂટવા અને આવકનું સાધન ઊભું કરવા કામ શોધી કાઢ્યું. બેચાર ઘેર રસોઈ કરવા જવા લાગી. બહાર નીકળવાનું મળતાં રમાનું મન મલકી ઊઠ્યું -તન ડોલી ઊઠ્યું.
રસોડામાંથી કયારેક મેડી પરના સંવાદો કાન પર પડતા ત્યારે તો યુવાની ઉછાળા મારતી. જૂનો પ્રેમ અને પ્રેમલીલા યાદ આવી જતાં. આમે જયાં જયાં રસોઈ કરવા જતી એ બધાં ઘેર હજુ ખીલતી જુવાની હતી.
ડૉકટર કામેશ અને ડૉ. પ્રિયા ત્રણચાર વર્ષ પહેલાં જ પરણ્યાં હતાં. શેઠ ચંપકલાલ અને કમળાબહેન આધેડ વયનાં હતાં. પણ બહુ રંગીલાં હતાં. વિવેકબાબુ યુવાન પ્રોફેસર હતા. એમણે આભા સાથે પ્રેમલગ્ન કર્યા હતાં. બધે જ યૌવનને ખીલતું રાખે એવી જોડી હતી. એટલે બધે જ રંગીલી વાતો થતી તે રમાને કાને પડતાં મન કાબૂમાં ન રહેતાં ડોલી ઉઠતું.
એ બધાને ઘેર કયારેક ચકમક ઝરતાં. જો કે એ પછી જે રીસામણાંમનામણાં થતાં એ રમાની છૂપી આંખો અનાયાસે પણ જોઈ જતી. ઘેર જઈ એનો પ્રયોગ કરવા પ્રેરાતી. પણ ભકિતના રંગે રંગાયેલા પતિને ભજનોમાં બહુ રસ રહેતો અને ભજનો ગાતાં ગાતાં એમની આંખો મીંચાઈ જતી. એ સાથે જ રમાની આંખોના ઉલાળા અટકી જતા. ડહોળાયેલું મન ડાફેળો મારતું કોકની મેડીની બેડમાં પહોંચી જતું.
“બસ છોડો હવે, નીચે રમા આવી લાગે છે!”
“નીચે આવી છે ને… અહીં તો હું અને તું બે જ છીએ ને…”
રમાના કાન સરવા થતા. એકવાર તો દાળમાં મીઠું નાખવું જ ભૂલી ગઈ હતી.
આભાએ એને ધમકાવી કાઢી હતી.
“કેમ, આજ મગજ કયાં ગયું હતું?”
એ કંઈ જવાબ આપે એ પહેલાં સાહેબે બચાવ કરેલો, “ભૂલ થઈ જાય. હજુ તો છોકરમત છે ને!”
સાહેબ વહારે આવેલા એ એને ગમેલું. બસ ત્યારથી રંગીલા સાહેબ એને ગમવા લાગેલા. એમનામાં એને રસ પડવા લાગેલો. એમને ખુશ કરવા અને ખુશ જોવા એના ચેનચાળા વધતા જતા હતા.
ચબરાક આભાની એ જાણ બહાર નહોતું. પણ પોતાના પતિમાં એને બહુ વિશ્વાસ હતો. કયારેક મજાક કરતા પણ દિલના ચોખ્ખા હતા. એ સચ્ચાઈનો રણકો રમાની સમજમાં આવે એમ નહોતું. ઊંડે ઊંડે એને હતું કે કો’ક દિવસ એ સાહેબને પીગળાવી શકશે.
એ વિચારતી. ‘પુરુષજાત બધી સરખી.’ ડૉકટર કામેશ યાદ આવી જતા.
ડૉકટર કામેશનું દવાખાનું એમના ઘરમાં જ હતું. એમની ચેક અપ કેબિન પાસે જ કિચન હતું.
એ દિવસના શબ્દો હજુ ભૂલી નથી.
“વાહ, કેવાં સરસ બે સસલાં સોહી રહ્યાં છે!”
“તમેય તે શું સાહેબ આમ…”
“કેમ ખોટું કહું છું?”
આગળના શબ્દો સાંભળવા મન લલચાયું.
“સાહેબ, ગલીપચી થાય છે…”
“નથી ગમતું?”
“એવું નહિ… પણ…”
અને પછી શબ્દો નહોતા.. હલનચલનના માત્ર પડઘા હતા. રમાની કલ્પનાએ એના મનમાં આંધી જન્માવી.
દોડી જઈને કહેવાનું મન થયેલું, “તમે તો શું સાહેબ, ડૉકટર થઈને…”
એને પણ ગલીપચી થયેલી. પણ નાને મોઢે એવું ડહાપણ ના ડોળાય એટલી તો ગતાગમ હતી.
‘લાભશંકર ખરેખર ભોળા હશે કે એ પણ કયારેક કયાંક એકલતાનો લાભ લેતા હશે?’
એ આખી રાત ઊંઘ ન આવી. વારંવાર મન અને તન ડૉકટરની કેબિનમાં દોડી જતું. બીજે દિવસે રસોઈ કરવા ગઈ ત્યારે ડૉકટર એની સામે જોઈ હસેલા. એને એ ગમેલું. એ પણ હસી હતી.
‘કેવો ફૂટડો યુવાન છે…! પ્રોફેસર સાહેબ પણ કેવા રંગીલા છે…..! ચંપકલાલ શેઠ પણ આ ઉમરે બહુ ખીલે છે… એક મારો લાભશંકર જ ‘કોલ્ડ’ લાગે છે.
એવું નથી એ કોલ્ડ હોત તો બે ગલુડિયાં કયાંથી આવ્યાં હોત?
એ તો રમત રમતાંરમતાં પરિણામ આવી ગયું હશે!
જે રમતમાં મજા ન હોય, આનંદ ન હોય, ખુશી ન હોય… એવી રમતે શા કામની?
બે દિવસ પહેલાં પ્રોફેસર સાહેબને બંગલે કચરાંપોતાં કરવાવાળી લીના નહોતી આવી. આભાબહેને કહેલું, “આજ જરા અમારી બેડરૂમ સાફ કરી દઈશ?”
રમાને એ ગમેલું. ટેબલ લેમ્પ નીચે પડેલા ‘કામસૂત્ર’ પર નજર પડતાં આગળ પાછળ કોઈ નથી એની ખાતરી કરી પાનાં ફેરવ્યાં હતાં. જાતજાતનાં આસનો જોઈ છક થઈ ગઈ હતી.
બસ ત્યારથી વિચારોનું વૃંદાવન ઘેરાયેલું હતું. મનોભૂમિ પર રાધાકૃષ્ણની રાસલીલા ખેલાઈ રહી હતી. ઘણાબધા વિચારો ફરી ફરીને આવતા હતા.
હસતી હસતી પ્રોફેસર સાહેબને બંગલે આવી. બેલ માર્યો. સાહેબે આવી દરવાજો ખોલ્યો. સીધી કિચનમાં ગઈ. અંદરથી દરવાજો બંધ કરી કિચન પાસે આવી વિવેકબાબુએ કહ્યું, “આજે થેપલાં બનાવજે. આભા એના પિયર ગઈ છે. રાત્રે મોડી આવવાની છે. રસોઈ થઈ જાય પછી જતી વખતે બૂમ પાડજે. હું બારણું બંધ કરી જઈશ…”
રમાનું મન હરખી ઊઠ્યું. જલદી જલદી રસોઈ બનાવવા લાગી. રસોઈમાં ચિત્ત ચોટતું નહોતું. મનસાગર હેલે ચઢ્યું હતું. રંગીલાં દીવાસપનાં જોવા લાગી…
“આજ તો બસ… સાહેબ સાથેની તક…” એ ઘેલી બની. જાણે પૂરી પાગલ બની.
રસોઈ પૂરી થતાં એણે બૂમ ન પાડી. સીધી દાદરો ચઢી બેડરૂમ પાસે જઈને ઊભી રહી ગઈ. બારણે ટકોરા મારવા હાથ ઊંચો કર્યો. હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા. મન પરનો કાબૂ ગુમાવી બેઠી.
“હમણાં સાહેબ મને બેડમાં ખેંચી લેશે..” મીઠાં સપનાં સેવવા લાગી.
એકાએક બારણું ખૂલ્યું.
“રસોઈ પતી ગઈ રમા?” કોઈએ જાણે તંદ્રામાંથી જગાડી.
“હા સાહેબ. એ કહેવા જ આવી છું…”
“હું ઘરમાં એકલો જ છું એ જાણવા છતાં તું ઉપર આવી?”
“હા સાહેબ, કેમ તમારી તે કંઈ વળી બીક લાગતી હશે? તમે તો ભગવાનનું માણસ છો. આભાબહેન તમને કેટલો બધો પ્રેમ કરે છે!”
“હા, પ્રેટી ગર્લ, આભા તારાં રોજ વખાણ કરે છે. તારા જેવી બાઈ અમને ન મળે!”
રમા શરમાઈ ગઈ. મનના તરંગો શમી ગયા.
“હું જાઉં છું, સાાહેબ,” કહી પૂંઠ ફેરવી એના ઘર તરફ દોટ મૂકી..

(સૌજન્ય:શરદ,તારું ગુલાબ  પ્ર.23)

દીવા ઠરી રહ્યા છે….રતિલાલ અનિલ

મુગા રહી જેઓ જુલ્મો સહી રહ્યા છે,
નિજને હાથે નિજની કબરો ચણી રહ્યા છે.

લે બોધ કંઈક માનવ બળતા દીપકને જોઈ,
પરને પ્રકાશા દેવા જાતે બળી રહ્યા છે.

ગુણગાન વિશ્વમાં આ ગાઓ નહીં કવિઓ,
મુજને અનુભવો કંઈ જુદા મળી રહ્યા છે.

રસ્તો કરી રહ્યા છે મંજિલની શું હકીકત,
સામેથી કાફલાઓ પાછા ફરી રહ્યા છે.

પોતાની જાતને જે જોતાં નથી કદીયે
દુનિયાના લોકો એમને દર્પણ ધરી ર્હ્યા છે.

આલમને જીતવાના દિલમાં હતા ઉમંગો,
પણ આજતો ઇરાદા મારા ચળી રહ્યા છે.

ઊઠે અને શમે છે એ રીતે મન તરંગો,
પાણીમાં બુદબુદાઓ ઊઠી શમી રહ્યા છે.

મૃત્યુની નીંદ આવી આંખો મળી જવાની,
ધીરે ધીરે હ્રદયમાં દીવા ઠરી રહ્યા છે.

આપજ વિચારજો કે શા હાલ છે ‘અનિલ’ના,
જીવનની રાહ પરથી મિત્રો ખસી રહ્યા છે.

દ્રૌપદીના ચીરમાં હતો…..શેખાદમ આબુવાલા

બંધનોનો યોગ એમ તો તકદીરમાં હતો,
ઝંકાર તોય મુક્તિનો ઝંઝીરમાં હતો.

શોધ્યાકર્યો’તો વ્યર્થ અમે એને રાત દી,
માયાળુ એનો ચહેરો તો તસ્વીરમાં હતો.

નફરતનો રોગ કેમ કરી ના મટી શક્યો,
એનો ઇલાજ પ્રેમની તાસીરમાં હતો.

હારીને પાંડવો તો શું ના કરી શક્યા,
અણનમ વિજય તો દ્રૌપદીના ચીરમાં હતો.

‘આદમ’નું મન છે એમ ફકત શાયરી મહીં,
અર્જુનનો જીવ જેમ ફકત તીરમાં હતો.

(સૌજન્ય:દીવાન-એ-આદમ પૃ.273)

BrahamBhatt PachhuN(સૌજન્ય:શબ્દ્સૃષ્ટિ:ફેબ્રુઆરી-2010)

Azizs.s 001

સૂચન થઈ જાય છે…..મસ્ત હબીબ સારોદી

 

કોણ જાણે શું ઘટા દ્વારા સૂચન થઈ જાય છે,
હું નથી પીતો છતાં પીવાનું મન થઈ જાય છે.

આપથી જો થૈ શકે કરજો અનુભવ એટલો,
કે થવામાં કોઈના કેવું જીવન થઈ જાય છે.

વિરહમાં વાતો કરે છે મનથી ખુદ વ્યાકુળ મન,
મારી એકલતાજ પોતે અનજુમન થઈ જાય છે.

એ વિચારી હું રહ્યો છું કાફલાથી દૂર દૂર,
રાહબર પોતેજ જ્યારે રાહઝન થઈ જાય છે.

મસ્તી છે ઊડતી ઘટા મયખાના ગમથી આવતી,
દુ:ખ છે એવા વાયરા એનું શમન થઈ જાય છે.

થાય છે આવેશથી બેચેન મન જ્યારે ‘હબીબ’,
હું કવન કરતો નથી મુજથી કવન થઈ જાય છે.

 

(સૌજન્ય:મસ્તી:પૃ.50)

 

 

બહાર લૌટ આયેગી …..ગૌહર રઝા

 

હવા ચલી તો
પતઝરોં ને ધરતીયોં કો ચૂમ કર કહા
બહાર લૌટ આયેગી
ખિજા હૈ ચંદ રોજ કિ બહાર લૌટ આયેંગી
બહાર ઓ
જિસકે ધુન મેં મજનૂઓં ને બેખતર નઈ હદોંકો છૂ લિયા
કિ જિસ મંદિર કા ગારા ખૂન મેં ગૂંધા ગયા હો
કિ જિસકી સારી ઇટેં
બસ્તીયોં મેં આગ સુલગા કર
પકાઈ જા રહી હોં
કિ જીસકી ઘંટિયોં મેં
સીસકિયાં આહ ઓ બકા, ચીખેં
પીરોઈ જા રહી હોં
કિ જીસ મંદીર કિ બુનિયાદેં
વતન કી સબ જડોં કો ખોડ કર તામીર કી જાયેં
કિ જીસ કે રંગ ઓ રૌગન કો
હજારોં ઔરત કી માંગ કે સિંદૂર કી
વહશી જરૂરત હો
કિ જીસકે પત્થરોમેં
નક્શ જબ ઉભરે તો યું ઉભરે
નજરે આયે
કીસી માસૂમકી બિન્દી
કીસી મજબૂરકી ચીખેં
કીસી બુઢે કી ઉમ્મીદેં
કીસી કમસીન જવાનીકી
સિસકતી આખરી સાંસે
ઉસે ‘મર્યાદા પુર્સોત્તમ કા મન્દિર
નામ દેના પાપ હોગા
કરો તુમ પાપ
કરતે હી રહે હો
મગર મુઝસે તો યે હરગીજ ન હોગા
મેં ઉસકો ‘રામ કા મન્દિર’નહીં કહ પાઊંગા હરગીજ
મેં ઉસકો ‘રામ કા મન્દિર’નહીં  કહ પાઊંગા હરગીજ

ઝેરતો હું પી ગયો…ખલીલ ધનતેજવી

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે,ઝેરતો હું પી ગયો,
આ બધાને એજ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો.

હું કોઈનું દિલ નથી,દર્પણ નથી,શમણું નથી,
તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,
તેં મને વીંધી છે,મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

એમ કંઈ સ્વપ્નમાં જોયલો ખજાનો નીકળે?
એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

(સાદગી,પૃ.45)
શબ્દ્સૃષ્ટિ:ઑગષ્ટ:200૯*66

કસમ ન લો હમણાં…શોભિત દેસાઈ

પછીથી રાહ જુઓ, આ પત્ર મોકલો હમણાં,
જવાબ આવશે એની કસમ ન લો હમણાં.

જીવંત લાગણી શબ્દો ઉપર નથી નિર્ભર,
શ્રુતિ બધિર બને એવું કલકલો હમણાં.

પવનથી જ્યોત બુઝાઈ છે મીણબત્તીની,
બહુજ સુનો છે યાદોનો ગોખલો હમણાં.

જરૂરિયાત બની જાય છે અજબ કલ્પન,
તમારા ચહેરામાં જોયો છે રોટલો હમણાં.

કદાચ એથી ગઝલ ધારદાર આવે છે,
જીવે છે ભીતરે અણિયાણો કાફલો હમણાં.

(અહમ ઓગળવા અવ્યા પૃ.29)
શબ્દસૃષ્ટિ: 2011.માર્ચ*47

ઉન કે આગે તાન કર સીના નિકલના ચાહિયે….એહસાન જાફરી

 

જિંદગી એક આગ હૈ એક આગ જલના ચાહિયે
બે હિસી એક બર્ફ હૈ,ઉસે પિઘલના ચાહિયે

મોત ભી હૈ જિંદગી,મોતસે ડરના ફજૂલ
મોત સે આંખે મિલા કર મુસ્કરાના ચાહિયે

વલવલે,તૂફાન આંધી,બર્કોબારાં ઝલઝલે,
ઇન નએ સાંચો મેં આજ હમકો ઢલના ચાહિયે

ભૂક બેકારીકે શિકવે ઉનસે કરના હૈ ફજૂલ
ઉન કે આગે તાન કર સીના નિકલના ચાહિયે

ના દિયા હૈ ઔર ના દેંગે યે મસાઇબકા જવાબ
અબ હમેં તકદીર અપની ખૂદ બદલના ચાહિયે

હો કભી કૂચે મેં ચર્ચા બાત યે કાફી નહીં
દુશમનોં કે પાંવકી ધરતે દહલના ચાહિયે

(સૌજન્ય:કંદીલ.ઉર્દૂ કાવ્ય સંગ્રહ પૃ.30)

મારા હુરતી મિત્રને અર્પણ

તો મે હું કરુ…..બેદાર લાજપુરી

————————
આગ તાપીમાં લાગે તો મે હું કરુ
લોક રાંદેર ભાગે તો મે હું કરુ

માથે પાણીના મૂકી દઉ માટલાં
તુ બરફને જ માંગે તો મે હું કરુ

ચોક ભાગળને ભાગા તલાવે સતત
હોર્ન રિક્ષાના વાગે તો મે હું કરુ

હાળખાતુ ખટાખટ કરે હેર(શ્હેર)માં
ઉંઘ ના હુરતીને આવે તો મે હું કરુ

વીજળી બંધ થાયે પછી રાતનાં
ગીત મચ્છર સુણાવે તો મે હું કરુ

રોજ કેતો રહુ આવ આઝમ યુ.કે.
પણ તુ મારુ ન માને તો મે હું કરુ

હું હિયાળામાં હુરત તો આવું મગર
કોલકોટા તું ભાગે તો મે હું કરુ

લાજપુરમાં એ બેદારઆવે ને તુ
રોજ ખિચડી જમાડે તો મે હું કરુ

 

તો શું કરશો?….સૈફ પાલનપુરી

 

કોઈની રાહ જોતાં આંખ ઘેરાશે તો તો શું કરશો?

ને સ્વપ્નામાં જુદા ચહેરાઓ દેખાશે તો  શું કરશો?

 

મળો છો તો તરત મુખ ફેરવી લ્યો છો-હું સમજું છું,

ડરું છું કે હવે આ વાત ચર્ચાશેતો શું કરશો?

 

દિવસ સમજીને હસવાનો અભિનય તો કરો છો પણ,

નજર સામે કોઈની ઝૂલ્ફ લહેરાશે તો શું કરશો?

 

તમે એકાંત  સમજી પાસે આવીને ઉભાં છો પણ,

અરીસામાં  જો મારો ચહેરો દેખાશે તો શું કરશો?

 

જીવો છો એજ આશે સૈફકે એક દિ મરી જશો,

પણ એ અવસર બહુ લાંબો જો ઠેલાશે તો શું કરશો?

(સૌજન્ય:એ જ ઝરૂખો એ જ હિંચકો પૃ.154)

પ્રાસાત્મક….અદમ ટંકારવી

 

May be we will begin to love again

As we struggle in the throes of history

                            Ben Okry

 

સુજ્ઞને પ્રાસાત્મક વાણીનું વળગણ

કાનને ધ્વનિ સાથે સગપણ

જીભે ઝડઝમક ઝણ

જલ્પન ને પણ બોલે જલ્પણ

ક્યારેક સ્વર વ્યંજનની ચણ ભણ

કિંતુ ઓળંગી જાય અડચણ

 

પ્રાત:કાલે એમને પ્રાસાત્મક શબ્દો જડ્યા:

કસાઈ

ઈસાઈ

પછી પંક્તિ રચાઈ

પહલે કસાઈ

બાદમેં  ઈસાઈ

વાણીની આ પ્રાસાદિકતાથી સુજ્ઞ રાજી રાજી

                             કાજી કાજી

                             ના,જી ના,જી

પછીતો ભીત સુધી આ ગયા

ગેરુથી લખ્યું:

પહલે કસાઈ

બાદમેં ઈસાઈ

 કોઈને આ વાંચી પ્રેરણા થઈ

પ્રાસ પ્રસવ્યા

નીચે લખ્યું:

કસાઈ ઈસાઈ

આપસમેં ભાઈ ભાઈ

વાંચીને સુજ્ઞ ખિન્નાયા/ગિન્નાયા/ચોભાયા

પ્રાસબ્રાસની ઐસી તૈસી

અપદ્યાગદ્ય બબડ્યા:

હાળો ખ્રિસ્તો ને મિયોં ચ્યોંથી ભાઈ ભાઈ?

ચેવી નવાઈ

મસિયાઈ?

પિતરાઈ?

ચ્યોંની સગાઈ?

*ગુજરાતમાં ઠેર ઠેર આવાં દ્રેષાત્મક સૂત્રો દેખાય છે.

 

(સૌજન્ય:ઓથાર   2002  પૃ.43-44)

Shoonya 001

સિકંદર ભોંય માપે છે…..શૂન્ય પાલનપુરી

સમયથી હાર પામી જ્યાં સિકંદર ભોંય માપે છે,

વિજેતાની અદાથી પ્રેમ ત્યાં ગીતો અલાપે છે.

 

ઘડીના ભાગમાં ઉથલાવી નાંખું ભાગ્યની સત્તા,

પરંતુ પ્રેમ ક્યારે એટલી નવરાશ આપે છે.

 

ન કર વિશ્વાસ એ પંથી નથી કાયમનો સથવારો,

નજર પાછળ કરી તુજ સાથીઓ નિજ પંથ કાપે છે.

 

તમે દ્રષ્ટિ ખસેડી તો જીવન બેહાલ થઈ જાશે,

બૂઝે છે ભર સભામાં દીપ તો અંધેર વ્યાપે છે.

 

ધરા સરકી રહી છે પગા તળેથી શૂન્ય ઘર આગળ,

અને મન છે નિત બ્રહ્માંદનો અવકાશ માપેછે.

(સૌજન્ય:શૂન્યની સૃષ્ટિ..પૃ.284):

Tamaragayapachheehttp://bazmewafa.wordpress.com/2007/02/28/naazir-dekhaiya/

Maarireetthi

કરામાત કરો હો …કલીમ આજિઝ

મેરે હી લહૂ પર ગુજર ઔકાત કરો હો
મુઝ સે હી અમીરોં કી તરહ બાત કરો હો

દિન એક સિતમ એક સિતમ રાત કરો હો
કિ દોસ્ત હો, દુશ્મન કો ભી તુમ માત કરો હો

હમ ખાક-નશીં, તુમ સિતમ આરા એ સરે- બામ
પાસ આકે મિલો, દૂર સે ક્યા બાત કરો હો

હમકો જો મિલા હૈ વો તુમ્હીં સે તો મિલા હૈ
હમ, ઔર ભુલા દેં તુમ્હેં, ક્યા બાત કરો હો

યૂઁ તો મુઝે મુઁહ ફેર કે દેખો ભી નહીં હો
જબ વક્ત પડે હૈ તો મદારાત કરો હો

દામન પે કોઈ છીંટ, ન ખંજર પે કોઈ દાગ
તુમ કત્લ કરો હો કિ કરામાત કરો હો

બકને ભી દો આજિઝ કો જો બોલે હૈ બકે હૈ
દીવાના હૈ, દીવાને સે ક્યા બાત કરો હો

વીજળીના તાર પર…મનોજ ખંડેરિયા

અંધારું બેસી જાય છે વીજળીના તાર પર,

પડછાયા શ્વાસ ખાય છે વીજળીના તાર પર.

દિવસે જનારને જવાની આપવા જગા,

રસ્તાઓ ચાલ્યા જાય છે વીજળીના તાર પર.

નહીંતર શેરીમાં પડે અવકાશ આભનો,

છે સારું કે ઝિલાય છે વીજળીના તાર પર.

સંજે સમયને ચાંચ પર લઈ હારબંધ ચૂપ,

પારેવાં બેસી જાય છે છે વીજળીના તાર પર.

(સૌજન્ય:અચાનક..પૃ.35)

શિલ્પ ઘડતો હરઘડી..મકરન્દ દવે

પ્રણયનો કેવો અજંપો!પ્રીતનો કેવો નશો!

ફૂલના હૈયા મહીં પોઢી ફફડતો હર ઘડી

Shilpghadto

(સૌજન્ય:હવાબારી પૃ.97)

કદી છે,કદી નથી…..મસ્ત મંગેરા

KadichheB 001

(સૌજન્ય:મિજાજપૃ.8)

શીખી ગયો છું….’ઝફર’ દુન્યવી

પકોડા પકોડા શીખી ગયો છું,
બટાકા બટાકા શીખી ગયો છું.

ગઝલ રેવડી દાણા થૈ ભટકશે,
લગાગા લગાગા શીખી ગયો છું.

અરે શેરિયત શું ? મુબારક ’ગની’ને
લવારા લવારા શીખી ગયો છું.

કરી છે તગઝ્ઝુલ ની એસી તેસી
ગપાતા ગપાતા શીખી ગયો છું

મુલાયમ તરન્નુમ એ કઈ બલા છે,
બરાડા બરાડા શીખી ગયો છું.

જુઓ ટોળકી છે આ દાદ દેતી,
મુબાદા મુબાદા શીખી ગયો છું.

‘ઝફર’ લય બયોની છોડ વાતો,
તમાશા તમાશા શીખી ગયો છું

(સૌજન્ય:ઇન્સાન -જુલાઈ1970)

લિબાસ કોઈ ભી હો તન કો ઢાંપ સકતા હૈ
યે જ઼ેહન, સોચ, તરીક઼ે છુપા નહીં સકતા
નયા લિબાસ પહનકર કે યે ક્યૂં સોચતે હો
કિ સારે ખ઼ૂન કે ધબ્બોં કો તુમ છિપા લોગે ?
                                     ….ગૌહર રઝા

નયા લિબાસ પહનકર….ગૌહર રઝા

નયા લિબાસ પહનકર કે યે ક્યું સોચતે હો
કિ સારે ખ઼ૂન કે ધબ્બોં કો તુમ છુપા લોગે?
કિ બસ્તિયોં કો જલાતે રહે હો બરસોં સે
ઉન્હીં કી રાખ હૈ અબ તક તુમ્હારે ચેહરે પર
સદાએં બચ્ચોં કી આતી થીં જબ અંધેરોં મેં
તુમ્હારે પૈર થિરકતે થે રક્સ કરતે થે
ઘરોં મેં સિસકિયાં આહેં યા આંસુઓં કી ક઼તાર
તુમ્હારે દિલ કો સુકૂં બખ઼્શતી રહીં અબ તક
ધરમ શરાબ થા
બાંટા ગયા, નશા ભી હુઆ
ઔર ઇસ નશે મેં બહુત કુછ લુટા દિયા તુમને
હર એક ફૂલ સે રંગોં સે તુમકો નફરત હૈ
ન જાને કિતના અસાસા જલા દિયા તુમને
હર એક બાગ મેં નફ઼રત કે બીજ બોતે રહે
ફસલ ખડ઼ી હૈ અબ તો કાટને કો આએ હો
ફ઼રેબો-ઝૂઠ કી બૈસાખિયોં પર ચલતે રહે
તો પૈર નિકાલે હૈં જાને ક્યા હોગા
શહર શહર કો જલાકર હમેશા તુમને કહા
કિ યહી હૈ મુલ્ક઼ કી ખ઼િદમત, યહી વતન સે હૈ પ્યાર
તુમ્હારે ક઼દમોં કી આહટ સે દિલ ધડ઼કતા થા
તુમ્હારે બઢ઼તે ક઼દમ અબ ભી વહશિયાના હૈં
યે ભૂલ જાએં ઔર અબ સબ તુમ્હારે સાથ ચલેં
તુમ્હારે હાથોં કે ખ઼ંજર છિપે હુએ તિરશૂલ
ચમકતે ભાલોં કો ભૂલેં તુમ્હારે સાથ ચલેં
દહકતે શોલોં કો ભૂલેં તુમ્હારે સાથ ચલેં
તુમ્હારે સાથ ચલેં ઔર તુમકો મૌક઼ા દેં
કિ આબો-ખ઼ૂન સે આંસૂ સે દિલ નહીં બહલા
વતન કો તોડ઼ના ટુકડ઼ોં મેં અબ ભી બાક઼ી હૈ
મૈં સાથ આઊં તુમ્હારે ઔર તુમકો મૌક઼ા દૂં
વહી કરોગે જો નસ્લોં કે માનને વાલે
વહી કરોગે જો નફ઼રત કે પૂજને વાલે
તમામ મુલ્ક઼ોં મેં કરતે રહે હૈં આજ તલક
મૈં સાથ આઊં તુમ્હારે ઔર તુમકો મૌક઼ા દૂં
મૈં કૈસે ફૂલોં કો રંગોં કો સારે બચ્ચોં કો
મૈં કૈસે ખ઼ૂન કે ક઼તરોં કો આજ ધોખા દૂં
લિબાસ કોઈ ભી હો તન કો ઢાંપ સકતા હૈ
યે જ઼ેહન, સોચ, તરીક઼ે છુપા નહીં સકતા
નયા લિબાસ પહનકર કે યે ક્યૂં સમજતે હો
કિ સારે ખ઼ૂન કે ધબ્બોં કો તુમ છિપા લોગે ?

સરિતાની દિશામાંથી આ કોણ આવી રહ્યું છે?..અલ્લામા મુહમ્મદ ઇકબાલ

પ્રસ્તુતિ:મસ્ત મંગેરા

ZabooreAzam 001

કયાં છે?….આદિલ મન્સૂરી

પડ્છાય જેવું પણ કયાં છે?
હું છું ને સુના રસ્તા છે.

ઉગ્યો છે બારીમાં સૂરજ.
દરવાજામાં અંધારાં છે.

ઘરમાં લાશ પડી છે કોની?
કબરોમાં કોના પડઘા છે?

જેને તુ સમજે છે મૃગ જળ,
એ તો પાણીના પગલાં છે.

જોઈ રહી છે દીવાલો પણ,
દર્પણમાં કોના ચહેરા છે.

(પગરવ-47)

પથ્થરને ખાઈ ગઈ……શોભિત દેસાઈ

વીજળી પડી તો પાયાના પથ્થરને ખાઈ ગઈ,

શરૂઆતમાં એ કક્કાના અક્ષરને ખાઈ ગઈ.

 

વધતો કિનારો જોયા કરેછે વકાસી મ્હોં,

નાદાન માછલીઓ સમંદરને ખાઈ ગઈ.

 

સંદેશો જાણી જોઈને સમજ્યું નહીં કોઈ,

ઝેરી પ્રજાઓ પાક પયમ્બરને ખાઈ ગઈ.

 

ઉપયોગમાં ન લેવાય જો લાંબા કાળથી,

ઝીણી જીવાત આખાય બખ્તરને ખાઈ ગઈ.

 

ઐયાશી ગુપ્તવેશે પ્રવેશી અને પછી,

આળસ ભરાય એવી કે લશ્કરને ખાઈ ગઈ.

 

ઉત્તમ  લખે છે પોતે-ના ભ્રમમાંજ એ મર્યો,

જુઠ્ઠી પ્રશસ્તી છેવટે શાયરને ખાઈ ગઈ.

(સૌજન્ય:શબ્દસૃષ્ટિ-જાન્યુઆરી:2014*8)

ખોઈ-શોધું-અહમદ-મકરાણી

Khoi shodhuN

(સૌજન્ય:કવિલોક:નવે..ડીસે.13)

એ કહો…વ્રજેશ મિસ્ત્રી

Ae kahe

(સૌજન્ય:કવિલોક:નવે.-ડીસે.13)

Posted by: bazmewafa | 02/02/2014

હવા ચલી તો …..ગૌહર રજા

હવા ચલી તો …..ગૌહર રજા

હવા ચલી તો
પતઝરોં ને ધરતીયોં કો ચૂમ કર કહા
બહાર લૌટ આયેગી
ખિજા હૈ ચંદ રોજ કિ બહાર લૌટ આયેંગી
બહાર વો
જિસકે ધુન મેં મજનૂઓં ને સરહદોં કો છૂ લિયા
બહાર વો
જો રહબરો ને પાકર ખો દિયા
બહાર વો
જો જિસકે રહજનોં કે હાથ બેચ કર ખિજા ખરીદ લાયે થે
યે રહજનોં કી
રહજની તો સંગે નીલે રાખ હૈ
જો જિંદગી કિ મોહની સે અબ ભી તુઝ કો ચાહ હૈ
મૈં જિંદગી કે ‘શાન મેં ફિર કશિદે ગાઊગા
મૈં ફિર લૌ લગાઉગા ,
મૈ ફિર સે દીપ જલાઉગા
કરૂગાફિર સે તેજ તર કલમ કે નસ્તરો કી ધુન મેં
મેહનતો કિ દેવતા સે ફિર કહુગા યા ખુદા
સમેટ લે વજૂદ કો
વજૂદ કો સમેટ કે
તુ અપની ચુપી કો તોડ દે
ફિર એક બાર લબ્જે કુન સે
ફિર હો નયા જહા અતા
વહી સમર હો ફિર અતા
મૈં જિસકો ચખ કે કહ સકૂ મુઝે જહાંન ચાહિએ
યે સ્વર્ગ -નરક સાથ હૈ સરાદ હી સરાદ
ચંદ હૈ ઇધર ઉધર તો લાખોં લાખ હૈ
મુઝે તો અપની ધરતીયોં પર બહાર ચાહિએ
મુઝે તો અપની ધરતીયોં પર બહાર ચાહિએ

who-killed-mahatma-gandhi-assassination-conspiracy

‘ગાંધી’- જીવિત હૈં આજ ભી…..કારુલાલ જમડા

કૌન કહતા હૈ
ગાંધી ને લી થી અંતિમ સાંસ
તીસ જનવરી ઉન્નીસ સૌ અડતાલીસ કો?
‘ગાંધી’-જીવિત હૈં આજ ભી

સભ્ય વિચારોં મેં
ચરિત્રિક ઉદ્ગારોં મેં
પરોપકારી પ્રાણોં મેં

‘ગાંધી’-જીવિત હૈં આજ ભી
સત્યવાદિયોં કી સચ્ચાઈ મેં
અહિંસકોં કે મૌન મેં
કરુણા કે અસ્તિત્વ મેં૤

‘ગાંધી’-જીવિત હૈં આજ ભી
ભોગ રહી પુણ્યાઈ મેં
વિશ્વ-શાંતિ કી આકાંક્ષા મેં
સિસકતી માનવતા મેં

‘ગાંધી’-જીવિત હૈં આજ ભી,
મુસ્કરાતે દલિતોં મેં
આમરણ અનશનોં મેં
ઈમાન કે સંઘર્ષોં મેં
‘ગાંધી’-જીવિત હૈં આજ ભી૤

ખૂણો મળે નહીં….જવાહર બક્ષી

અંધારું એના નીડમાં પાછું ફરે નહીં,
ને તારી આંખમાંથી સૂરજ નીકળે નહીં.

ખૂણો મળે નહીં

નિખરતા હૈ બયાં ઔર—-એહસાન જાફરી

જઝ્બાતકી શિદ્દતસે નિખરતા હૈ બયાં ઔર
ગૈરોંકી મોહબ્બતમેં સંવરતી હૈ ઝબાં ઔર

એહસાસકે પલકોં મેં તેરી યાદકા પરતો
ગમગીન બના દેતા હૈ મેહફિલકા સમાં ઔર

ગુઝરે હુએ હાલાતસે બનતી હૈ કહાની
ગિરતે હુએ તારોંસે મુનવ્વર હૈ મકાં ઔર

મુઝકો ન બતા જિસ્તકે ઇમકાન બહુત હૈ
મટ્ટીમેં નમીં હો તો ઉભરતે હૈં નિશાં ઔર

આંગનમેં હી ખૂશ્બૂકો મુકય્યદ ન કરો તુમ
પરવાઝ સે મિલ જાએંગે ઇન્સાંકો જહાં ઔર
(કન્દીલ-29)
Click the following link to listen the audio of Gazal recited by the poet.

http://www.visionjafri.org/important/audio/gairon%20se%20muhabbat%20mein%20sawarti%20hai%20zubaa%20aur.wav

387628_10151064687505261_1190405913_n

તાજ ભારત વર્ષનો તું તાજ છે……..આઈ.ડી..બેકાર(મરહૂમ)

શો ઊભો યમુના તટે ગજરાજ છે!
સ્વેતવર્ણી કો અડગ અધિરાજ છે
તાજ ભારત વર્ષનો તું તાજ છે,
તું કળા –સ્થાપત્યનો સરતાજ છે;
તુજ થકી એની અમરતા આજ છે.

તું અમર ઇતિહાસમાં તો થઈ ગયો,
સ્મારકોમાં પહેલી બાજી લઈ ગયો,
તે ગયો શાહે જહાં, તું રહી ગયો,
પ્રેમની કથની અલૌકિક કહી ગયો,
અંકમાં પોઢી તે મુમતાઝ છે,
તુજથી ભારતવર્ષને તો નાઝ છે.

હિન્દના પુત્રો દટાયા હિન્દમાં,
કાફલા તેના લૂંટાયા હિન્દમાં,
લક્ષધા વીરો કપાયા હિન્દમાં,
ત્યારે સામ્જ્યો સ્થાપાયાં હિન્દમાં,
દિલ્હીનાં એક એક પત્થરને પૂછો,
આગરાનાં આંસુઓને જઈને લૂછો. ,

(ધરતીના ધબકારા)

 

મૌલાના કિફાયત અલી કાફી ની શહાદત:

એમનું મૂળ વતન મુરાદાબાદ (યુ.પી.) હતું . રોહિલખંડમાં મુરાદબાદ સ્વાતંત્ર સંગ્રમનું કેન્દ્ર બની ચુક્યું હતું.મુરાદબાદનાં નવાબ મંજુખાં એ મૌલાના કિફાયત અલી ખાંનેન્યાયાલયને લગતા વિષયોના પ્રમુખ બનાવ્યા હતા.રામપુરનાં નવાબે ગદ્દારી કરી .અને મુરાદબાદ પર કબ્જો કરી લીધો.

25 એપ્રીલ 1857નાં રોજ અંગ્રેજ જનરલ જોન્સમુરાદાબાદ આવ્યો.અને રામપુરના રાજ્યકર્તાઓ એ મુરાદાબાદ અંગ્રેજોનાં હવાલે કરી દીધું.

અંગ્રેજોના કબ્જાથીમુરાદબાદમાં જુલ્મનો દૌરદોરો શરૂ થઇ ગયો.. શંકાઓનાં આધારે લોકોને ધરપકડો થવા લાગી.

ફખરુદ્દીન કલાં નામના વ્યક્તિએ મૌલાના કિફાયતાલી ની ગુપ્ત માહિતી અંગ્રેજ સરકારને પહોંચાડી દીધી.અને મૌલાના કાફી ને પકડવામાં આવ્યા. એક મામુલી અદાલતી કાર્યવાહી પછી,મૌલાના કાફીને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી.

જંગે આઝાદીના આ મુજાહિદો ને તો દેશ ખાતર બલિદાન સિવાય બીજું કશું ખપતું ન હતું.

સર ફરોશી કી તમન્ન અબ હમારે દિલ મેં હૈ, દેખિયે અબ જોર કીતના બાજુએ કાતિલ મેં હૈ

મૌલાના કાફી આ ફેંસલો સાંભળતા ખૂશીથી ઝૂમી ઉઠ્યા.અને જયારે મૌલાના કાફીને ફાંસીના માંચડા પ્રતિ લઇ જવામાં આવ્યા, ત્યારે કવિ મિજાઝ મૌલાનાએ પોતાની એક તાજી ગઝલ લલકારી:

કોઇ ગુલ બાકી રહેગા ન ચમન રહ જાયેગા

પર રસુલુલ્લાહકા દીને હુસ્ન રહ જાયેગા

હમ સફીરો બાગમેં હૈ કોઇ દમ કા ચહ ચહા

બુલબુલેં ઉડ઼ જાયેગી, સુના ચમન રહ જાયેગા

ઈત્લીસ,વ કિમખ્વાબ કિ પોશાક પર નાઝાં ન હો

ઈસ તને બેજાન પર ખાકી કફન રહ જાયેગા

નામ શાહાને જાહાં મિટ જાયેંગે લેકિન યહીં

હશ્ર તક નામો નિશાં પંજતન રહ જાયેગા

જો પઢ઼ેગા સાહબે લૌલાક કે ઉપર દરૂદ

આગ સે મહફૂઝ ઉસકા બદન રહ જાયેગા

સબ ફના હો જાયેંગે કાફીવ લેકીન હશ્ર તક

નાઅતે હઝરતકા જબાનોં પર સુખન રહ જાયેગા

ઈત્લીસ=ઈટાલી ,કિમખ્વબ=ઢાકાની મલમલ જેવું બારીક રેશમી કપડું, ખાકી=ધૂળ યુકત

લૌલાક=હજરત મુહમ્મ્દ પયગંબર સાહેબ,દરૂદ= સલામ, હશ્ર =કયામત

મૌલાના કિફાયતઅલી કાફીને ભારત ની આઝાદીના જંગના ગુના માટે અંગ્રેજે મુરાદબાદની જેલની પાંસે ફાંસીના માચડે લટકાવી દીધા.અને ત્યાંજ એમની દફન વિધી કરવામાં આવી.

જેલની પાંસેજ એમની કબર હજી સુધી સુરક્ષિત છે.

અલ્લહ જલ્લેશાનહુ એમની ક્બરને નૂરથી ભરી દીયે,અને આપણને વતન માટે મરી ફિટવાની દીવાનગી અતા ફરમાવે(આ.)

મૌલાના કિફાયતુલ્લાહ કાફી; ઉર્દૂના ઉમદા શાયર હતા.ના,તા(પ્રસંશા કાવ્ય)માં એક આગવી પ્રતિષ્ઠા રાખતા હતા. કાવ્ય સર્જન માં પણ એમનાં શિષ્યોની એક મોટી હારમાળા હતી. અબ્બાસ મુરાદાબાદી અને અબ્બાસ અલી વલદ નાદિર અલી નાં નામો એમાં મુખ્ય હતાં.

આહ! અબ લાયે કહાંસેવોજાંબાઝ, સર ફરોશ

નફરત કદે મેં હૈ અબવતન ફરોશો કીકતારેં

(જંગે આઝાદી1857_લે.મુહમ્મદ ઐયુબ કાદરી,બીસ બડ઼ે મુસલમાં લે.આલ્લામા અરશદ નાં પુસ્તકનાં આધારે)

65वां गण तंत्र दिन मुबारक- 65મો પ્રજાસત્તાક દિન મુબારક 

  یوم جمہوریہ  مبارک

Happy 65th Republicday

Abba-22

 Ahsan Jafri and Haroobhai Mehta (member of parliament) on hunger strike for communal harmony at Gandhi Ashram, Ahmedabad.

A.Jafri

 

મેરા વતન….એહસાન જાફરી

હંસતે હુએ અશ્જાર હૈ,મેહકા હુઆ બન હૈ

નગ્માત હૈ ભરપૂર,પરિંદોંકા દહન હૈ

ગુંચોંકી હંસી ફૂલોંકી ખૂશ્બૂકા ચલન હૈ

હર જામ હૈ લબરેઝ યહાં ગંગો જમન હૈ

                 યે મેરા વતન ,મેરા વતન,મેરા વતન હૈ

ગીંતોસે તેરી ઝૂલ્ફોંકો મીરાને સંવારા.

ગૌતમને સદા દી તુઝે નાનકને પુકારા

ખુસરૂને કઈ રંગોસે દામનકો નિખારા

હર દિલમેં મોહબ્બતકી અખુવ્વતકી લગન હૈ

                                            યે મેરા વતન ,મેરા વતન,મેરા વતન હૈ

ગીતોંસે મુહબ્બતકી ફિઝા ઝૂમ રહી હૈ

મટ્ટી મેરી ધરતીકી કિરન ચૂમ રહી હૈ

મેલે હો કે ખલિયાન સદા ધૂમ રહી હૈ

રંગોસે ભરા રશ્કે જના મેરા ચમન હૈ

                                                   યે મેરા વતન ,મેરા વતન,મેરા વતન હૈ

(કંદીલ 68-69)

અશ્જાર=વૃક્ષો

અખુવ્વત=ભાઈચારો

રશ્કે જના=હરિફાઈને લાયક

દહન=મુખ

ખલિયાન=ખળી

(http://www.visionjafri.org)

હરઘડી ખંજર ધરે….અહમદ ગુલ

હરઘડી ખંજર ધરે

કોણ એનાથી ડરે

ધરેખંજર

એના કોમળ વળાંક જેવો…-દીપક બારડોલીકર

અધખૂલા એક દ્વાર જેવો,
આ છે માણસ સવાલ જેવો.

એકલો છે મગર અડીખમ,
આદમી છે પહાડ જેવો.

કાયરોનો વિજયનો દાવો,
રણમાં જાણે જુવાળ જેવો.

એની પાછળ હતી તમિસ્રા,
એ હતો આફતાબ જેવો.

હું છું વાદળ ને હું જ વર્ષા,
હું જ નભના ઉઘાડ જેવો.

એક લખવો છે શેર ‘દીપક’,
એના કોમળ વળાંક જેવો.

image-of-aehsan-jafri

મક્તૂલે ગુજરાત એહસાન જાફરી(અહમદાબાદી)કે શેર ઔર આઝદ નઝ્મ

(1929-2002)

કામ મુશ્કિલ સહી આસાન બનાના હોગા
હુસ્નો તદબીરસે ઇમકાન બનાના હોગા

યું તો ભગવાન બના ડાલે હજારોં હમને
અબ હર એક શખ્સકો ઇનસાન બનાના હોગા
….
એ નવજવાં
ક્યા ખબર હૈ તુઝે
તુ તો બેફિકર અપને હાથોમેં
ફૂલોંકા ગુંચા લિયે
પુર અમન સડક પર ગાતે હુએ
ગુનગુનાતે હુએ
અપની સફ્ફાફ કંચનસી આંખોમેં
આને વાલે હસીન લમ્હોંકી ઝલક
બસાએ હુએ
ખરામા ખરામા
શાદમાં ચલા જા રહા હૈ
શાદમાં ચલા જા રહા હૈ

ઘર પર તેરે નિગાહેં સડ્ક પર બિછાયે હુએ
મુંતજિર હૈ કોઈ
તેરે લિયે
ઔર ખૂશઓ ખુર્ર્મ
તનોમંદ બેટા તેરા
અપની માંકે જાનુ પર કસમસાયે હુએ
ચમકતી હુઈ અપની આંખોમેં
નીલે આકાશ કે
સારે તારે બસાયે હુએ
ઔર અપની માસૂમ હસ્તીકી
દિલકશ ખૂશ્બૂએં
ફિજાંમેં રચાયે હુએ
ચહચહા રહા હોગા –પાપા પાપા
ઔર તુ સોચ રહા હોગા કિ તુ
યકાયક પહોંચકર
અપની મેહબુબાકી જુલ્ફોંમે
સજા દેગા ફૂલોંકા ગુંચા
ઔર અપને લખ્તે જિગરકો
અપની બાહોંમેં ભર લેગા તુ
મગરા ક્યા ખબર હૈ તુઝે એ નવજવાન
કૈસી સાજિશા હો રહી હૈ
તેરે પીછે
અપની ઇસ હસીન દુનિયાકો
જહાં હમ સબકે ઘર હૈ
જિન ઘરોંમેં
હમારી મેહબુબાએં અપને બચ્ચોંકો લિયે
ઘરકી દહલીજ પે સર લગાયે હુએ
ખ્વાબોંકી દુનિયામેં
સજાએ બૈઠી હૈ
ઔર હમારી મુંતજિર હૈ
પલ ભરમેં સબા ખતમ હો જાયેગા
કૈસી સાજિશ હો રહી હૈ
એટમ બમ બનાયે જા રહે હૈં
અભી વકત હૈ
વકત બાકી હૈ કુછ કરનેકે લિયે
અપને ખ્વાબોંસે બાહર નિકલ
ઔર કિબ્લ ઉસ્કે કિ એટમ બમ ગિરે
ઘરોંપર હમારે
હોશિયાર હો જાઓ
અભી વકત બાકી હૈ
ઘર બચાનેકે લિયે
—એહસાના જાફરી

…..
અફસોસકે તેરા ઘર બચા ના જાં બચી
તુને પનાહ દે રખ્ખી કઈ બીસોંકો
તુ કટા વો કટે નફરતકી દીવારોંમેં
તુ જલા ઘર જલા વો જલે
વહશીયોંકે લાવામેં અંગારો મેં
ઈંસાનિયત્કી ઇક ચાલ કાયમ કરદી

મરકેભી તુને મિસાલ કાયમ કરદી


નવો સંબંધ – જય ગજ્જર

પ્લેનને ઉપડવાની દશ મિનિટ બાકી હતી. એક મુસાફર હાંફળો હાંફળો એની સીટશોધી રહ્યો હતો. કેરન કંઈ વિચારે ત્યાં તો એની બાજુની ખાલી સીટ પર એ બેસીગયો. એની પાસે એક બ્રિફકેસ હતી તે પગ નીચે મૂકી એણે બેલ્ટ બાંધ્યો. થોડીવાર શાંત બેઠો. પછી કેરન સામે જોઈ બોલ્યો, ‘માફ કરજો. છેલ્લી ઘડીએ દોડધામકરવી પડી. મારી રેન્ટેડ કારને રસ્તામાં પંક્ચર પડ્યું એટલે હાઈવે પર કલાકબગડ્યો.

એના વદન પર હતાશા વરતાતી હતી. મોડા પડ્યાનો રંજ હતો. એક મેગેઝિન લઈવાંચવા લાગ્યો. બે ચાર પાનાં ઉથલાવી કેરન સામે જોઈને પૂછ્યું, ‘ટોરોન્ટોજાઓ છો ?’
હા, તમે ?’ કેરને પૂછ્યું.
હું પણ ટોરોન્ટો જાઉં છું. ચાલો સરસ કંપની રહેવાની. લાંબી ટ્રીપ બોર નહિથાય….’ એણે સીટ પાછળ કરી. ફલોરિડામાં ઈસ્ટર હોલીડે પસાર કરીને કેરન પાછીફરી રહી હતી.
ટોરોન્ટોમાં સેન્ટ કલેર એવન્યુ પર મારો સોફટવેરનો સ્ટોર છે. બહુ સારો ચાલેછે. બહુ બિઝી રહું છું એટલે બ્રેક લઈ ઈસ્ટર હોલીડે માણી આવ્યો. તમે શુંકરો છો ?’
મારે ટોરોન્ટોમાં કિંગ સ્ટ્રીટ પર કૉમ્પ્યુટરની શોપ છે.
વેરી ગુડ. એક જ વ્યવસાયના છીએ. ક્યારેક મુલાકાત લેજો. કદાચ એકબીજાને ઉપયોગી થઈ શકીશું તો આનંદ થશે. લો આ મારું કાર્ડ.
મારું કાર્ડ પણ તમે રાખો,’ કહેતાં કેરને એનું કાર્ડ આપ્યું.

એ પછી બંને વચ્ચે સફર દરમિયાન ઘણી વાતો થતી રહી. એણે કેરનને ગળે એક વાતઊતારી કે ચાયનામાં બધું બહુ સસ્તું મળે છે અને ટોરોન્ટોમાં એ વેચવાથી ખૂબફાયદો થાય છે. કેરનનો વિશ્વાસ જગાવવા એણે ચાયનાની બે ચાર હોલસેલ કંપનીનાંસરનામાં પણ આપ્યાં.
મિ. ચેંગ, આજકાલ અમારો બિઝનેસ સ્લો છે. બહુ કોમ્પિટિશન છે ને ! મારા પરહોંગકોંગના બે ચાર ઈમેઈલ આવેલા પણ મેં ગણકાર્યું નહિ. યુ સીમ ટુ બી રાઈટપરસન.
મારો બિઝનેસ તો ધમધોકાર ચાલે છે. ઓન ધ કોન્ટ્રરી હું પહોંચી વળતો નથી.કેશનો બિઝનેસ એટલે ટેક્સની કે બીજી ઝંઝટ નહિ. બાય ધ વે, એક માયામીના એજન્ટસાથે વાત કરીને આવ્યો છું. ટોરોન્ટો જઈ પચાસ હજાર મોકલું તો મને સાતદિવસમાં ચાર હીટ પ્રોગ્રામ કોરલ ડ્રો, પેજ મેકર, ફોટૉ શોપ અનેમાઈક્રોસોફટ ઑફિસની દરેકની અઢીસો અઢીસો સીડી મોકલી આપશે.
ફ્રેઈટનું શું ?’ કેરનને સોદામાં રસ પડ્યો.
પચાસ હજારમાં બધું આવી ગયું.
એ તો ચીપ કહેવાય. ચાલો, ટોરોન્ટો આવી ગયું લાગે છે.
વાતોમાં સમય ક્યાં કપાઈ જાય છે એની ખબરે નથી પડતી. નાઈસ ટુ મીટ યુ.
મને તમારી પ્રપોઝલમાં રસ છે. કાલે મારી ઑફિસમાં મને અગિયાર વાગે મળજો.
આપણા એક નવા સંબંધનો ખૂબ આનંદ છે.કહી શેકહેન્ડ કરી બંને છૂટાં પડ્યાં.

બીજે દિવસે એની શોપ પર જતાં પહેલાં કેરને એની કાર સેન્ટ કલેર એવન્યુપરથી લીધી. દુકાન બંધ હતી પણ કાર્ડ પ્રમાણે દુકાનનું પાટિયું હતું.આજુબાજુની બે ચાર દુકાનો બંધ હતી એટલે વીકલી હોલી ડે હશે એમ માની એણેચેંગમાં વિશ્વાસ બેઠો.

બરાબર અગિયાર વાગે ચેંગ એને મળવા આવ્યો. એની સમયની ચીવટ એને ગમી. ચેંગેઑફિસમાં શાંતિથી થોડી વાતો કરી ઑર્ડર કન્ફર્મેશનની કોપી આપી. કેરને ચેકતૈયાર રાખ્યો હતો.
મેમ, ચેક સર્ટિફાઈડ આપવો પડે છે.ચેંગે બહુ નમ્રતાથી કહ્યું.
નો પ્રોબલેમ.કહી એણે એના એકાઉન્ટન્ટને બેંકમાં મોકલી ચેક સર્ટિફાઈડ કરાવીને એને આપ્યો.
થેંક્યું મેમ. ગુડ લક. ફરી મળીશું. જ્યારે પણ કામ પડે ત્યારે મળજો.કહી સ્મિત સહ શેકહેન્ડ કરી એણે વિદાય લીધી.

બીજે દિવસે કેરનને શરદી થઈ જતાં એની શોપ પર ન જઈ શકી. ત્રીજે દિવસેઑફિસમાં જતાં પહેલાં ક્યુરિઓસિટી ખાતર સેન્ટ કલેર એવન્યુ થઈ એની કાર લીધી.શોપ બંધ જોઈ એને શંકા જતાં શોપ સામે કાર પાર્ક કરી એની બાજુની દૂકાનમાં એદૂકાન વિષે પૂછપરછ કરતાં જાણવા મળ્યું કે બે મહિનાથી એ દુકાન બંધ હતી અનેએનો માલિક કોઈ ચેંગ નહિ પણ સરદારજી હતો.

કેરનને ફાળ પડી. એ બેંકનું પેમેન્ટ અટકાવવા સીધી એની બેંક પર ગઈ. બેંકમેનેજરે કહ્યું, ‘તમે જેને નામે ચેક ઈસ્યુ કરેલ તે ભાઈ એ ચેકના રોકડા પૈસા એજ દિવસે લઈ ગયા હતા.
કેરનને પોતે છેતરાઈ ગયાનો ખ્યાલ આવી જતાં પૂછ્યું, ‘એ ભાઈનું અહીં ખાતું છે ?’
ના. એમની બે આઈ.ડી ચેક કરી અમે પૈસા આપેલા.
મને એ બે આઈ.ડીની કોપી આપશો ?’
કેરન કોપી લઈને નજીકની પોલીસચોકીએ ગઈ.
કોપી જોઈને પોલીસ ઈન્સપેક્ટરે કહ્યું, ‘ફરગેટ ઈટ, મેમ. આ જ આઈ.ડી. ના આ બે દિવસમાં તમે ચોથા ફરિયાદી છો.
કેરનના પગ જમીન સાથે જડાઈ ગયા. કાપો તો લોહી ના નીકળે !

(સૌજન્ય:શરદ,તારું ગુલાબ પૃ.66-68)

એ રીતે જીવી લઈશું…..’મહેક’ટંકારવી

JindaginiCharGhadi

રૂબરૂ થઈ ગઈ……શકીલ કાદરી

Roobaroo

ગઝલની રીત—રામ પ્રસાદ પ્રે.બક્ષી

‘શબ્દ આવીને કલ્પનાને પાંખો આપે.કલ્પનાને જુદા આભમાં ઉડતી કરે,એ રીત ગઝલની છે.સારી ગઝલમાં રદીફ અને કાફિયા કેવળ પ્રાસનું બંધન બની જતા નથી.,પણ કવિની કલ્પનાને અવનવી પ્રેરણા આપે છે,અવનવી દિશામાં દોરી જાય છે,અવનવી ખૂબી શીખવે છે.

(સૌજન્ય:શહીદે ગઝલ જુન-ઓગષ્ટ 2008)

મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીની રચનાઓની સૂચિ:

click the index to read particular a rachana.

ગઝલ:સૂચન થઈ જાય છે…..મસ્ત હબીબ સારોદી

હઝલ:ગધેડાની પ્રાથના—મુલ્લા રમૂજી(મસ્ત હબીબ સારોદી)

હઝલ:ચૂંટણી પ્રાથના-મુલ્લાં રમૂજી(મસ્ત હબીબ સારોદી)

જંબુસરનો મસ્ત મુશાયરો–મુહમ્મદઅલી વફા

નઝમ:આદિવાસી અંતરાત્મા—મસ્ત હબીબ સારોદી

ગઝલ:એનો ઈન્તેજાર—મસ્ત હબીબ સારોદી

હઝલ:જ્ઞાન વન વે એમનું—મસ્ત હબીબ સારોદી(ઉર્ફેમુલ્લા રમુજી)

ગુજરાતી શાયરી:કેટલાક શેરો- મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદી

ગઝલ**શ્વાસ સુધીના સૌ સાથી છે —મસત હબીબ સારોદી

હઝલ *સરપંચ—-મસ્ત હબીબ સારોદી

ગઝલ*જ.મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીનાં કત્આત અને મુકતકો

પાન ખર આવી છતાં યે ફૂલ કરમાયું નહીં’

કેમ બદલાયું નહીં—- ‘મસ્ત હબીબ’ સારોદી

એરકન્ડિશન કબર! ’મસ્ત હબીબ’ સારોદી(મુલ્લા રમુજી)

હજારો દીપ રોશન છે** મસ્ત હબીબ સારોદી

અશ્રુપાત બાકી છે __ મસ્ત હબીબ સારોદી

માઇલ_સ્ટોન_મસ્ત’હબીબ’સારોદી

કવિતાની કરામત_મુલ્લાં રમૂજી (મસ્ત હબીબ સારોદી)

અમલ એવા નથી તો _ ‘મુલ્લા’રમૂજી

પ્રતીતિ બહારની _ મસ્ત હબીબ સારોદી

ગઝલનાં શ્રેષ્ઠ સંગ્રહો

10 શેરો__જ.મસ્ત હબીબ સારોદી(મર્હુમ)

પંડીત જવાહરલાલ નહેરુ_કરતી હૈ ફરિયાદ એ ધરતી કરે હજારો સાલ—મુહમ્મદઅલી વફા

મસ્ત હબીબ,સારોદી_જીવન કવન

મસ્તહબીબ સાહેબ સારોદીના બે મુકતકો

મસ્તહબીબ સારોદીઅને એમની હઝલો-કત્બાઓ

માઇલ_સ્ટોન_મસ્ત’હબીબ’સારોદી

….ઊઠી ચાલ્યો જઈશ. _મસ્ત’હબીબ’સારોદી મર્હુમ

રાતો કપાતી થૈ.- મસ્ત હબીબ સારોદી

હું કોણ છુઁ? ‘મસ્તહબીબ’સારોદી (મસ્તી-66)

 ગઝલનું સ્વરૂપ**બઝમ

શએરનો ધર્મ….મસ્ત’હબીબ’સારોદી

પાંપણોને સહેજ ઢળવાનું કહો—આદિલ મન્સૂરી

પાંપણોને સહેજ ઢળવાનું કહો

સ્વપ્નને ક્યારેક ફળવાનું કહો

 

ચોકમાં આવીને મળવાનું કહો

લાગણીઓને પલળવાનું કહો

 

દર્પણોમાંથી નીકળવાનું કહો

આ પ્રતિબિંબોને છળવાનું કહો

 

લો સપાટી પર બરફ જામી ગયો

આ સમુદ્રોને ઊક્ળવાનું કહો

 

સાંજ પડવાની પ્રતીક્ષા છે બધે

 હા કહો સૂરજને ઢળવાનું કહો

 

ભાર ઝાકળનો કળીની પાંપણે

પત્થરોને પણ પલળવાનું કહો

 

ભસ્મ પણ ઊડી ગઈ મૃતદેહની

આ પવનને પાછા વળવાનું કહો

 

પૃથ્વીની ઘેરીની બેઠી ક્યારની

આ અમાસોને પ્રજળવાનું કહો

 

મૌન કે વાણીને આદિલ છેવટે

જે અકળછે એને  કળવાનું કહો

 

(ગઝલના આયનાઘરમાં–149)

ઇમારત મળે—રવીન્દ્ર પારેખ

શક્ય છે કે એ રીતથી પણ કોઈની આરત મળે,

ખત મળે પણ ખત નીચે નાકોઈ દસ્તખત મળે.

 

તું ન હો તો હું ય ક્યાં ધરતી ગગન પર હોઉં છું,

આજ બાબતમાં મને આખું જગત સમ્મત મળે.

 

રત મળે, આરત મળે, સૂરત મળે,સીરત મળે,

કોઈની કિસ્મતથી પણ જો આટલી કિસ્મત મળે.

 

જ્યોત ખસતાં ભીંત પર છાયાઓ છેદાતી રહે,

એમ તું ભીતર ખસે ને સૌ સ્મૃતિ આહત મળે.

 

સંભવે કેવી રીતે સેતુ હવે વચ્ચે કદી?

જોડતી સઘળી કડેનાં નામ પર કરવત મળે.

 

રણ હવે ઘરથી શરૂ થઈને હૃદયમાં વિસ્તરે,

શી રીતે ખંડેર ના હો એવી ઇમારત મળે.

 

વેદનાનું એક બીજું નામ પડ્યું –જિંદગી,

આંખમાં પાણી, હૃદયમાં રોજ પાણીપત મળે.

 

શબ્દને ઊંચકી શકો તો ઊંચકો ઊંચકાય છે?

આંખ સામે પર્વ શો ને મસ્તકે પર્વત મળે.

 

કૈં પડ્યું નહો, કશું તૂટ્યું નહો,ફૂટ્યું નહો-

ભારથી અકબંધ હો એવી ય હોનારત મળે,

 

જૂઠની છાયાઓ ભટકે છે બધે માણસ બની,

સત્યવકતા જીવતો હોવા છતાં સદગત મળે.

 

ગત મળે, અંગત મળે, અવગત, અનાગત સૌ મળે,

 આ જગત આખું મળે તો શું ન જો રાહત મળે.

ઇન્સાનો કી ઈસ નગરી મેં, ઈન્સાનો કો પ્યાર કરો

- એકતા સંમેલનમાં હાથ પરોવી આતંકવાદીઓના મનસૂબાઓને પાર નહીં પડવા દેવાપ્રતિજ્ઞા: ધર્મના નામે ભાગલા પડાવી રોટલી શેકતા રાજકારણીઓથી દૂર રહેવાહાંકલ

ઇન્સાનો કી ઈસ નગરી મેં, ઈન્સાનો કો પ્યાર કરોની પ્રાથમિક ગાન સાથે આજેઅત્રેની એક હોટલમાં જમીયતે ઉલ્માએ હિંદની આગેવાનીમાં એકતા સંમેલન મળ્યું હતું.

આ સંમેલનમાં મુલ્લા, સાધુ, પાદરી, ગુરુએ એક સૂરમાં આતંકવાદીઓના મનસૂબાને તાબેનહીં થઈ કોમી એકતા તથા સદ્ભાવના બનાવી રાખી તેની સામે ભેગા થઈ લડત ચલાવવાનો સૂરવ્યકત કર્યોહતો અને ઈશ્વર એક હોવાનું અને તેના સુધી પહોંચવાના રસ્તા જુદાજુદાહોવાનું કહીં કોઈ પણ ધર્મ દહેશત ફેલાવવાનું કે કોમીવૈમન્સય ફેલાવી માનવવધ કરવાનીપરવાનગી આપતો ન હોવાનો ઉપદેશ આપી માનવ માનવને પ્રેમ કરવાની શીખ આપી હતી.

તમામ કોમના ધાર્મિક અગ્રણીઓએ ધર્મના નામે રોટલી શેકવા ચોકકસ લોકોને નિશાનબનાવવાની વાતને વખોડી કાઢયું હતું.

- મરવા મારવાની તાલીમ આપનારો ધર્મ જીવતો નથી

જમીયતે ઉલમા એ હિંદના રાષ્ટિ્રય પ્રમુખ અને દારુદ ઉલુમ દેવબંધથી નિસ્બત રાખતામૌલાન સૈયદ અરશદ મદનીએ પ્રારંભિક શરૂઆત કરતા કહ્યું હતું કે જમીયત મજહબી જમાત છેતેને રાજકારણ સુધી દૂર દૂર સુધી કોઈ લેવા દેવા નથી.

દેશની આઝાદીમાં ૭૦૦૦૦ હજાર મૌલવીઓ અંગ્રેજૉને હાથે ફાંસી ચઢયાં હતા ત્યારથીઅત્યારસુધી દેશની એકતા અખંડિતા માટે આ સંસ્થા કાર્યરત છે. હાલમાં આતંકીઓ દ્વારાફેલાવાયેલા માહોલની તેમને ચિંતા છે. જે રીતે આતંકવાદ સાથે ઈસ્લામને જૉડી બદનામકરવામાં આવે છે તે યોગ્ય નથી.

ઈસ્લામ ભારતમાં નવો નથી. તેના જન્મથી ૧૦૦ વર્ષની અંદર તે અહીં ફેલાયો છે.  દરેકજાતિ જેવી કે ગુર્જર, જાટ, રાજપુત, શીખ, સિંધી, લાલા, બનિયા, ત્યાગી હિંદુ પણ છેઅને મુસ્લિમ પણ છે. પહેલા એક બાપનો એક દિકરો હિંદુ હતો તો એક મુસ્લિમ. દરેકે પોતાનીરીતે ધર્મ અપનાવ્યા. તે વખતે કોઈ એકબીજાને લોહીના પ્યાસા નહોતા.

આ દેશની આઝાદી પછી એવું તો શું થયું કે બંને કોમને એક બીજાના દુશ્મન બતાવાયરહ્યાં છે? મરવા-મારવાની તાલીમ આપનારો ધર્મ પોતે જ પુરો થઈ જાય છે. જો ઈસ્લામ તેનીતાલીમ આપતે તો ૧૩૦૦ વર્ષ જીવતે નહીં.

ભારતમાં ઈસ્લામ બહારથી નથી આવ્યો તે અહીં જ જન્મયો છે પરંતુ રાજકીય જીવન ચમકાવવાઅને વોટના વિભાજન માટે કેટલાક લોકો ધર્મના નામે ભાગલા પડાવી રહ્યાં છે પરંતુ આ બધુઈન્સાનિયત માટે જોખમી છે. આ એક જમ છે.

કુરાનની આયતોને ટાંકતા મદનીએ કહ્યું હતું કે ઈન્સાનને ઈન્સાન નાહક કત્લ કરે તેવ્યકિતએ ઈન્સાનને નહીં સારી ઈન્સાનિયતને ખત્મ કરી નાંખી હોવાનું કુરાનમાં કહેવાયુંછે. મુસલમાનને કોઈ પણ ધર્મના પાડોશી સાથે સોરા વર્તાવ રાખવા કહેવાયું છે. ત્યાંસુધી કે ગરીબ પાડોશી ભૂખ્યો રહે અને તમારાથી ખુશ ના રહે તો તે વ્યકિતને જન્નત નહીંજહન્નમમાં જશે તેવો મહંમદ પયંગબર સાહેબનો સંદેશ હોવાનું જણાવ્યું હતું.

કોઈ ધર્મ આતંકવાદ, દહેશત ફેલાવતો નથી તે એક માત્ર વ્યકિત ફેલાવે છે અને તેથી જઅમે તમામ એક મંચ પર ભેગા થયા છીએ. અમારા લોકો પણ આ સંદેશો સાંભળી લોકો વિચારવામજબૂર થશે. હિન્દુસ્તાન જીંદાબાદ સાથે તેમને તેમનું મંતવ્ય પૂરું કર્યું હતું.

- લઘુમતિ અને બહુમતિ નહી પણ એકમતિ થઈએ

દ્વારકા જગતગુરુ શંકરાચાર્ય અને જયોતિષ પીઠના પ્રતિનિધિ બંકિમચંદ્રવ્યાસ(ખંભાતવાળા)એ મરેલા ઉંદરનો ઉત્તમ દ્રષ્ટાંત ટાંકતા કહ્યું હતું કે ૧૩૦૦ વર્ષથીભારતમાં છીએ છતાં લઘુમતિ છીએ આવી જ દરેકની ભાવના આપણને દબાવી જાય છે.

શા માટે આપણે એકમતિ ના થઈએ? તેમાં જરૂરી છે સુમતિની અને તે માત્ર સાચા ધર્મથી જમળશે. કોઈ ધર્મ હિંસાની વાત નથી કરતું પણ આવું આવ્યું કયાંથી? તે આવ્યું ધર્મનીલાગણીથી દૂર જવાથી રાગદ્વેષનો કચરો આપણામાં આવ્યો.

આપણે તે ફેલાવીએ અને તે એક દિવસ ફરતો ફરતો ફરી આપણી પાસે જ આવે છે. પહેલા પણરાજસ્વ હતું પણ તે ધર્મ પર નિર્ભર હતું પણ હવે ઉલ્ટું થઈ ધર્મ રાજસ્વ પર નિર્ભર થઈગયો છે. માણસને સારી રીતે જીવતા શીખવાડે, સમાજને ચલાવે તે કાયદો છે. કોઈને ભયભીતકરતા કે દબાવવાનો કાયદો હોય જ નહીં.

- સારા સંસ્કારો ધાર્મિક આગેવાનો જ આપે

સીએનઆઈ ચર્ચના ફાધર શંશિલ ડેવિડે કહ્યું કે ધાર્મિક આગેવાનો જ લોકોમાં સંસ્કારોસિંચશે તો જ હવે ઉદ્ધાર થશે તેવું લાગે છે. તેઓએ ઈસુના માનવજાતના સંદેશો સંભળાવતાકહ્યું હતું કે જેઓ પોતાને જેટલો પ્રેમ કરે છે તેટલો જ પાડોશીને પ્રેમ રાખે તેનાથીમોટો નિયમ કોઈ નથી.

માફીનું ઉદાહરણ ઈસુએ વધસ્તંભ પર ચઢતા પણ આપ્યું હતું. પણ હવે માનવ માનવનો દુશ્મનબન્યો છે. મારવાનો અધિકાર આપણને નહીં માત્ર ઈશ્વરને જ છે. આ આસુરી શકિતઓ સામેપ્રેમથી જ લડવુંપડશે.

- ધર્મ પર ચાલે તે મનુષ્યને હેરાન જ ન કરે

સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાયના સ્વામી શાસ્ત્રી નારાયણ સ્વરૂપદાસજીએ કહ્યું કે તમામધર્મને એકત્રિત કરવાનો વિચાર ખૂબ જ સારો છે. લોકોને ધર્મ શું છે તે અનુયાયીનેસમજાવાય તો કદાચ આ વૃતિ ના ફેલાય. જે સાચો ધર્મ જાણી જાય તે મનુષ્યને હેરાન જ નકરે.

મનુષ્ય તરીકે જન્મનારાઓમાં માનવતાનો ગુણ પહેલો હોવો જોઈએ. પશુઓની જેમ હિંસકબનનાર મનુષ્ય નથી પશુ જ કહીં શકાય. આપણા કુટુંબની જેમ જ આ જગતને જુઓ અને તેજ રીતેવર્તો.

પારસી સમુદાયના ગુરુ નહીં આવી શકતા તેમના વતી સંદેશો લઈ આવેલા યઝદી દુધવાળાએ આપ્રયાસને સારો લેખાવી અહીં ફેલાયેલો સંદેશો જો જીવનમાં અપનાવાય તો ધરતી પર જ મોટુંસ્વર્ગ સ્થાપાય જાય.

શીખ ધર્મ ગુરુ જોગરાજસિંગે કહ્યું હતું એક જ પિતાના આપણે તમામ પ્રાણીઓ છીએ.તમામમાં એક જ રંગનું લોહી છે. બગીચાના ફૂલો છીએ તેને છીન્નભિન્ન કરનારાઓને આપણેભેગા થઈ સાંખી નહીં લઈએ અને દેશને આંચ ન આવવા દઈએ.

ગુરુ નાનકનો પણ સંદેશ છે કે પરમાત્માને પ્રેમ કરવો છે તો ઈન્સાનને પ્રેમ કરો.પાતાળિયા હનુમાનના મહંત દેવદાસ મહારાજે પણ એક લિટીમાં આ પ્રયાસને આવકારીયો હતો. આકાર્યક્રમમાં સુરત, રાંદેર, ભરૂચ સહિતના મદ્રેસાઓના અગ્રણી અને અનુયાયીઓ પણ જોડાયાહતા.

(Bhaskar News, Surat Monday, August 11, 2008 23:48 [IST)

Iqbal 

તણખા વાવી તારા લણનાર મહા કવિ ડો.મોહમ્મદ ઈકબાલ_રતિલાલ અનિલ

ડૉ.મોહમ્મદ ઈકબાલ તણખો વાવીને તારા લણનાર મહા કવિ છે.એમણે એટલા બધા તણખા વાવ્યા છે કે આકાકાશ ગંગા ઉગી ગઈ છે. એમના દસ કાવ્ય સંગ્રહોની હજારો પંક્તિઓ એક વિશાળ આકાશ ગંગા રચી છે. બીજા માટે એમની ધરતી અપેક્ષિત છે,પણ એમનું લક્ષ્ય સ્થાન આકાશ છે. એમણે પસંદ કરેલું ગરૂડનું પ્રતિક કાવ્યાકાશમાં ઘૂમે છે. ત્યારે અપાર્થિવ ભાવ પ્રદેશમાં વિહરવાની રમણીય
રોમાહર્ષક અનુભૂતિ થાય છે.
‘ઝબૂરે આઝ્મ’ સંગ્રહની પહેલી કૃતિનાં પ્રથમ શે’રમાં ડો.ઈકબાલ કહેછે:
‘ હું બારણાંની બહારથી પસાર થઈ ગયો અને મેં ઘરની અંદરથી વાણી લલકારી આહ, ન કહેવાની વાતો મેં કલંદરી શાનથી કહી! ‘ ડૉ.ઈકબાલની વાણી સાચેજ અપૂર્વ અને કલંદરી જ છે. એમાં માત્ર ફિલસુફની પ્રખર મેઘા નથી.પયગંબરી ઓજસ્વીતા છે. દિવ્યતાનો અણસાર આપતા ઓજસથી એમની વાણી વિલસે છે. ઈકબાલની કવિતામાં ‘ભાષા’ નથી, ‘વાણી’ છે. પોતાના અનેક શેરોમાં બુધ્ધિની મર્યાદાને ફરી ફરી ચિંધનાર ,એનો એકરાર કરનાર ઈકબાલમાં પ્રખર મેઘા તો છેજ,પણ તે એમને અપેક્ષિત નથી.અક્ક્લની નિગેહબાની રહે એ ઠીક છે છતાં તેઓ કહે છે કે: ‘લેકિન કભી કભી ઉસે તન્હા ભી છોડ દે ! ‘ બુધ્ધિને એકલી છોડી દો.ડો.ઈકબાલની વાણીમાં મેઘાતો છેજ પણ નેત્રની પ્રસાદી કહી શકાય એવી અનેક કાવ્ય પંક્તિઓ માત્ર મેઘાનું પરિણામ નથી.

’સિતારોં સે આગે જહાં ઔર ભી હૈ,
અભી ઈશ્ક કા ઈમ્તિહાં ઔર ભી હૈ.’

કહેનાર ઈકબાલની જન્મભૂમિ સિયાલકૉટ નથી,અનંત બ્રહ્માંદ છે.આદમ આદમીના અસ્તિત્વ અને અસ્મિતા જેટલોજ ઈકબાલને આ જગત સાથે ઓછામાં ઓછો સબંધ છે.પણ એ ઓછામાં ઓછા સંબધેજ એમનો વિપુલ રાશિ આપણને સાંપડ્યો છે.કાવ્યે એમને યશ આપ્યો છે,પણ યશ માટે એમણે કાવ્યો રચ્યા નથી, ઈકબાલ સ્વયંય પ્રતિષ્ઠિત છે અને એમના સ્પર્શથી ખુદ કાવ્ય પણ પ્રતિષ્ઠિત થયું છે. ’પયામે મશરિકનાં સત્તરમાં મુકતકમાં ડૉ.ઈકબાલ કહે છે:
‘હે પ્રભાતનાં તારા ! તુ તો ઝડપી ગતિએ અમારા પરથી પસાર થઈ ગયો_કદાચ તું અમારી નિન્દ્રાથી વ્યાકૂળ થઈને ચાલ્યો ગયો.
હું મારી અજ્ઞાનતાને કારણે માર્ગ ભૂલ્યો છું પણ તું તો જાગ્રત આવ્યો અને જાગ્રત ચાલ્યો ગયો.
પ્રભાતનો એ ઓજસ્વી તારો ડૉ.ઈકબાલ પોતેજ હતા.પ્રજાની નિષ્ઠા જોઇને એમને પ્રખર વાણીથી જગાડતા વ્યાકૂળતાથી ઈતિહાસનાં એક તબક્કામાંથી પ્રકાશનો એક માર્ગ દોરીને એ ચાલ્યા ગયા.
ડૉ.ઈકબાલ ની શાયરી માણસને નિન્દ્રામાંથી ઢંઢોળે છે.અને પ્રકાશનાં માર્ગે ઉન્નત મસ્તકે ચાલવાને દોરે છે.અદભુત છે એ માર્ગ અને અદભુતછે એ માર્ગે આવતા પડાવો.
‘પયામે મશરિક,માં બારમાં મુકતક માં ડૉ.ઈકબાલ કહે છે : ’હું નતો આરંભ કે ન તો અંતની શોધ માં નીકળ્યો છું.હું તો નખશીખ મર્મ છું.તમે હકીકતના ચહેરા પરથી પરદો ઉપાડો તો જોશો કે હું તમામ ‘કદાચ’ અને ‘પણ’ ને ફરી ફરીને’શોધી રહ્યો છું. આ એક મુકતકમાં ડૉ’ઈકબાલનો સંપૂર્ણ પરિચય આવી જાય છે.ઈકબાલ રહસ્યમય જગતનાં યાત્રી છે,પણ પોતે પ્રગટ છે.
દાર્શનિક ઈકબાલનં આ વચનો ખલિલ જિબ્રાન ‘ધ પ્રોફેટના’ વિખ્યાત ચિત્ર ‘એક અનંત સાગરમાં એક અનંત બિંદુને સંભારી આપે છે.
દારશનિકને માટે કોઇ પણ હકીકત (વાસ્તવિકતા) સંપૂર્ણ નથી તે તો માત્ર નિમિત્ત રૂપ શરૂઆત છે. એક ભૂમિકા છે. પ્રત્યેક વાસ્તવિકતા સાથે એ’ કદાચ’ ને જોડે છે.પોતાની ધારણાને માર્ગે ખોજ કરે છે,જવાબ મેળવે છે.પણ એટલેથી એમને અટકવાનું નથી. ‘પણ’ કહીને વિશેષની શોધમાં કહો કે અનંત ની યાત્રાએ આગળ વધવાનું છે.
‘વાસ્તવ’ એટલે શબ્દકોશ આપેછે તે અર્થ નહીં.ડો.ઈકબાલની વાસ્તવની વ્યાખ્યા અતિ વ્યાપક છે. કદાચ આ વિશ્વ જેટલી વ્યાપક !
ડો.ઈકબાલના મતે બીજ એ અસ્તિત્વ નથી. એ વાસ્તવિકતા નથી. એ બીજ જમીનમાં ભળીને અંકુર રૂપે મોઢું કરેછે. ,આકાશની દિશામાં લીલા છમ સ્વરૂપે એક લીલા મનોરમ રૂપે આગળ વધે છે. અને પોતાન સ્વરૂપને જુએ છે. એ વાસ્તવિકતા છે.ઈકબાલનું વાસ્તવ દરશન આવું છે.
એમનો વિખ્યાત શે’ર સાંભળી એ:-

કભી અય હકીકત મુંતઝર નઝર આ લિબાસે મજાઝમેં

કિ હજારોં સજદે તડપ ઉઠે મેરી એક જબીનો નિયાઝ મેં.

’હકિકતે મુંતઝર’એટલે ‘પ્રતિક્ષિત વાસ્તવિકતા’ આજનો હકીકત રૂપ માણસ તો સ્થૂર વાસ્તવિકતા છે. એનું દર્શન ડો.ઈકબાલ વ્યાકૂળ કરેછે.ઉત્તેજે છે,આ કંઈ અસ્તિત્વ નથી. એમાં અસ્મિતા કયાં છે ?અને ઈકબાલ પ્રતિક્ષિત વાસ્તવિકતાને લલકારે છે.ઈકબાલની શૂષ્ક નિર્જીવ સંબોધન નથી,લલકાર છે.ઈકબાલની માનવ છ્બી ડો.ઈકબાલનું દર્શન નથી.હિરણ્યમય પુરુષ એ એમનું દર્શન છે. એ પુરુષને સાકાર થઈ ને આ પૃથવી પર આવવાને લલકારે છે.પરંતુ આ પૃથવી પરનો એક પ્રેમાતુર માણસ ‘મજનુ’ની નામ સંજ્ઞા ધારણ કરી ફરી એક ‘લયલા’ નામ ધારરી પ્રેમાકાર પર પાગલ થાય છે, ત્યારે તેને કહે છે:

મજનુને શહર છોડા તો સહરા ભી છોડ દે

નઝ્ઝાર કી હવસ હૈ તો દુનિયા ભી છોડ દે !

માણસની અંતિમ શેષ્ઠતર પ્રાપ્તિ વિશેનો ઈકબાલી અભિગમ અહીં પ્રગટ થઈ જાય છે. અસ્તિત્વ અને અસ્મિતા ઈકબાલની અનંત શોધ છે. આસ પાસ દેખાય છે તે તો સર્વ સામાન્યતા છે. અસ્મિતા સભર અસ્તિત્વ નથી.પોતે છે તે બુલંદીએ માણસને જોઈ શકે છે.તેના દીદાર આપણે પણ કરીએં.એટલુંજ નહીં આપણે એમાટે દીદાર બનીએ એ માટે ઈકબાલ વ્યાકૂળ છે.
ડો.ઈકબાલની વાણીમાં પ્રખર ઓજસ છે.પયગંબરી લલકાર છે.એમની વાણી ઉર્જાનો ધોધ છે.
અસ્મિતાવિહોણું અસ્તિત્વ ડો.ઈકબાલ નકારે છે.અને એ અસહ્ય વ્યાકુળતા ઈકબલ પાંસે કાવ્યો લખાવે છે.
એમણેજ કહ્યું છે:


ફિર બાદે બહાર આઈ ઈકબાલ ગઝલખાં હો.

ઈકબાલ સાચેજ ગઝલખાં છે. પણ એ ગઝલ પૂરતા મર્યાદિત નથી.એમને જે વાતો કહેવી છે ,અસ્ખ્લિત ધારા એ મહાનદના પ્રવાહે કહેવી છે.કહ્યે જવી છે ,એ માટે નઝમનું ફોર્મજ એમને અનુકૂળ પડે ,એટલે નઝમના અનન્ય કવિ છે.ગઝલ જેવું નાનું ઉર્મિકાવ્ય એમને નાનું પડે ,છ્તાં એમણે ગઝલો પણ કહી છે,અને ગઝલને પણ એક આગવું સ્વરૂપ બક્ષ્યું છે. ‘નઝ્મ’નાજ કવિ જોશ મલીહાબાદીથી એ જુદા અને અનોખા તરી આવે છે.તે ખાસ તો એમની ફારસી ગઝલો બતાવી આપે છે.એનું શ્લોકત્વ સંસ્કૃત શ્લોકત્વને સંભારી આપે એવું છે.એમણે ગઝલ ને વિશિષ્ટ સાતત્યલક્ષી સ્વરૂપ આપ્યું . શે’રે,શે’રે,ખંડિત નહીં ,પણ સંબંધિત સળંગ સ્વરૂપ ગઝલની ગૌરવશાળી શક્યતા એમાં પ્રગટ થઈ છે.
માણસની અસ્તિત્વની અવનતિ પ્રત્યે ડૉ.ઈકબાલને રોષ નહીં પણ સહનુકંપા છે.આથી એમની વાણીમાં માંદલો કે રૂકદિષાભર્યો કરુણ રસ નથી,પણ શિવ સ્વરૂપી પ્રખરતા છે,વીરતા છે.તેઓ માણસને મહેણું મારતા નથી ,પણ લલકારે છે.શ્ક્યતાને’ખમીર’મને ઉભારે છે.ઈકબાલ નેશન અને પ્રજાને પ્રે એવા મહા કવિ છે.
ઈકબાલની સ્કુલમાં થઈએં_પહેલાં ધોરણમાં લલકારીએં.
‘લબપે આતીહૈ દૂઆ બનકે તમન્ના મેરી,અને ઠેઠ એમ.એ.ના વર્ગોમાં પહૉચી ભણીએં..

‘ખુદીકો કર બુલંદ ઈતનાકી હર તકદીરસે પહેલે,

ખુદા ખુદ બંદેસે પુ છે: બતા તેરી રઝા કયા હૈ?

ઈકબાલી કાવ્યોનો વ્યાપ જીવનની સર્વ અવસ્થાઓ સુધી લંબાય છે.પણ પૂરો થતો નથી.ઈકબાલના જગતને કોઇ સાંકદી સરહદો નથી.એમના એક કાવ્ય સંગ્રહની શરૂઆત તેઓ ભર્તુહરિના પેલા પુષ્પથી કોમળ અને વજ્રથી કઠોર એવી ઉક્તિના શ્લોકના અનુવાદથી કરેછે.

‘ફૂલકી પત્તીસે કત સકતા હૈ હીરેકા જીગર
મર્દે નાદાં પે કલામે નર્મો માઝુક બે અસર.
* * * *
ફૂલ કેરી પાંદડી કાપેછે હીરાનું જીગર
નર્મ વાતો હોય છે અજ્ઞાન માટે બે અસર.

પયામે મશરિકના એક ખંડમાં એમણે યુરોપના અનેક ફિલસુફો ,મહાકવિઓ અને મનીષીઓને સાંભર્યા છે.તો અન્યત્ર એશિયાના મનીષીઓને પણ એમણે અંજલિ આપી છે. અને સ્વામી રામતીર્થ અને ગુરુ નાનકનોએ એમાં સમાવેશ થઈ જાય છે.
ઈકબાલને સર્વ સામાન્યતા ,નરી હકીકત આઘાત આપે છે,અને જ્યાં પણ અસાધારણ વ્યક્તિત્વ,પ્રતિભા જુએ છે તે એમના ચિંતનનો વિષય બને છે.માણસ અને આ જગતને તે છે એથી મૂઠી ઉચેરો નહીં ,પણ આકાશ ઉંચેરો જોવા ઈકબાલ વ્યાકુળ છે.

જુર્રા શાહીની બમુર્ગાને સુરા સોહબત મગીર,

 બોઝો બાલો પર કુશા , પરવાઝે તુ કોતાહ નેસ્ત.


(અનુ: તુ નર ગરુડ છે ને? તો બાગ અને ઘરના (પાળેલાં_pet)પંખીઓથી આઘો રહે,ઉઠ અને પાંખ ખોલ, તારું ઉદ્દયન ખૂબ ઉંચુ અને વિશાળ છે.)
એમની ‘ચિત્રકળા’નામની નઝમ વાસ્તવિકતાનું વર્ણન કરે છે.ડો.ઈકબાલે તેમના સમયે ખૂબ પ્રચલિત એવા, રાજા રવિ વર્માનાં ચિત્રો જોઇને એ લખે છે: ‘તપમાં બેઠેલા સન્યાસીનો તપ ભંગ કરવા મોહ પમાડતી અપ્સરા ,પોપટના પિંજર પાસે ઉભેલી સુંદરી ….. એ કાવ્યની શરુઆતમાંજ ડો.ઈકબાલ બોલી ઉઠે છે,,એમાં કશું મૂર્તિ મંડન કે મૂર્તિ ખંડન નથી… છે તો ગાડરિયો પ્રવાહ !
ડો ઈકબાલની વાણીનું ઉત્થાન અને ઉડ્ડયન ાવી વાસ્તવિકતાની ભૂમિ પરથી પ્રારંભને ઉંચે જાય છે.માણસની ક્ષુલ્લતા એમને અસહ્ય બને છે.
‘ગુલશને રાઝ’ માં એક સ્થાને તેઓ કહે છે: ’તે (માણસ) એવું હરણ ,જે આકાશમાં ચરેછે અને દોધ ગંગામાં પાણી પીએ છે,’
ડો.ઈકબાલને એમના કાવ્યોને સમજવા એમના આર્ષ દરશન ને સમજવાની આ ભૂમિકાછે.તેઓ અન્યત્ર માણસને કહે છે’ખુદીની ખોજમાં ખોવાઈ જા અને ખુદીનો સિદ્દીક બનીજા’
એમની તીવ્ર આરત છે: ’તેને (ઈશ્વરે) મને ઘઊંના એક દાણા માટે પૃથવી પર મોકલ્યો,સાકી ! શરાબના એક ઘુંટ માટે તુ મને આકશની દિશામાં ઉડાડી મુક. !’
ડો.ઈકબાલની કવિતા અકાશનું ફૂલ નહીં ,આકાશનો બાગ છે.
અનંત દિવ્યતાની અણ્ખૂટ તરસ એમની વાણીની અભિવ્યક્તિ બને છે.
ઘઊંનો દાણો વાસ્તવિક હોય ,વાસ્તવિકતાનો દિવ્ય રસ છે.
ઈકબાલનં સમગ્ર હ્રદયમંથનોનો આજ પ્રબળ ઈચ્છા સાર સમજાય છે.
ડો.ઈકબાલના કાવ્યો બહુધા પર લક્ષી છે. પયગામ આપનારના ઉદગારો સ્વગત અને સ્વલક્ષી ન હોય. પર્‍.તુ એમની નજરમાં સર્વ ગ્રાહી માણસ છે.,તે ‘સ્વ’ અને ‘પર’ની સરહદો ઓળંગીને
‘પરલક્ષી’ને’ સર્વલક્ષી’ બનાવે છે.

અંતર ખોજ પછીના ઉદગારો !ઈકબાલે સ્વપ્રાપ્તિ માટે જાણે આંતરખોજ કરવાની જરુરજ નથી ! આંતરખોજ અને સ્વપ્રાપ્તિ પછી જ જાણે એમણે કલમ ઉપાડી છે. આથી એમની સમગ્ર મથામણ સમગ્ર માનવ જાત માટેની મથામણ બની રહેછે.ડો.ઈકબાલ’ સ્વને ‘ ભુંસીને ‘સ્વ’ રૂપે પ્રગટ થાય છે. એ મથામણ માંએમને સ્થાપિત મૂલ્યોસ્થાપાયે જતાં નવાં મૂલ્યોને પૂર્વે પક્ષરૂપે ,મંદન રૂપે પ્રગટ કરી ખંદન કરવાનો કે એમની દ્રષ્ટિએ સાચું એવું મંદન કરવાનો સમર્થ પુરુષાર્થ કરવો પડેછે. સવાલ_જવાબ રૂપનાં એમનાં સુદીર્ઘ કાવ્યો એનુંજ પરિણામ છે.
ડો.ઈકબાલ એક એવું મહાન મોજું છે_ જે પ્રચંદ રૂપે પ્રબળ વેગે આગળ ધપે છે. કિનારો છોડીને મેદાન ,ટેકારા વળાવી ,પરવતે ચઢીને આકાશને ભીંજવી નાંખે છે.
આવા દાર્શનિક મહા કવિને પામવા કેવળ બૌધ્ધિક સજ્જ્તા કામ ન લાગે.દિવ્ય અંશી પ્રેમ છલો છલ આતુર હૈયું અને જિંદગીના ઉત્તમ વર્ષો એ માટે જોઇએ.

(મહા કવિ ઈકબાલ_સં.આચાર્ય જ.મસ્ત મંગેરા તંત્રી:વ.સમાચાર ના સૌજન્યથી)

લગાગા-લગાગા- મુહમ્મદઅલી વફા

લગાગા,લગાગા,લગાગા,લગાગા,
ગઝલને મળ્યાછે બળાપા બળાપા.

રદીફ કાફિયાની કેવી આ બંદિશ,
છતાં રુપ એનૂ સરાપા સરાપા.

વરસ સેંક્ડોથી લખાતી રહી છે,
છતાં એના રંગો સુહાના સુહાના.

કોઇ નવ દુલ્હનની હઠેળી એ જાણે,
રંગોની રમજ્ઝટ હિનાના હિનાના.

ઢળી ગુજ્ર્રી અંગે એની અદાઓ.
અરબ ફારસીની ઝનાના ઝનાના.

ગઝલ ને રૂબાઈ નઝમને મુસદદસ,
અને મસ્નવીના ખઝાના ખઝાના.

અરબ ફારસી ઉર્દુની સોગાત લૈને
થયા કેવા પગરવ મઝાના મઝાના.

વફા આ ગઝલ તો હૈયાની ભાષા
સ્રોતાઓ એના દિવાના દિવાના.


ફેબ્રુ.2006

છઁદ: લગાગા,લગાગા,લગાગા,લગાગા,
(ફઊલુન ,ફઊલુન, (ફઊલુન ,ફઊલુન,)
મુતકારિબ(ભુજંગી) છન્દ.(12 અક્ષરી)

પુરાઈને બેઠાં છીએ……..અદમ ટંકારવી

AdamTankarvi 001

(સૌજન્ય:શબ્દ્સૃષ્ટિ..એપ્રીલ-2009)

modi_hitlerA

હર હર ફ્યૂહરર…. રામ પુનિયાની

ફાસીવાદ (જો યૂરોપ મેં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ કે બાદ જન્મા) કે દ્વારા માનવતા કો દિએ ગએ ત્રાસ કો હમારી દુનિયા આજ તક નહીં ભુલા સકી હૈ૤ ફાસીવાદ ક્રૂર થા, વહ પ્રજાતંત્ર કો કુચલને મેં યકીન રખતા થા, વહ અલ્પસંખ્યકોં કો નિશાના બનાતા થા, વહ રાષ્ટ્ર કી શક્તિ કો બઢ઼ાચઢ઼ા કર પ્રસ્તુત કરતા થા, વહ અતિ રાષ્ટ્રવાદી થા, વહ અપને નેતા કો ‘મજબૂત’ નેતા કે રૂપ મેં પ્રચારિત કરતા થા ઔર ઉસકે આસપાસ એક આભામંડલ કા નિર્માણ કરતા થા૤ ઉસ દૌર મેં જો કુછ ઘટનાએં હુઈ ઉસે હમ આજ તક ભુલા નહીં પાએ હૈં ઔર હમ નહીં ચાહતે કિ હમારી દુનિયા કો ઉસ દૌર સે ફિર કભી ગુજરના પડ઼ે૤ તભી સે યે દો શબ્દ ‘ફાસિજ્મ ઔર હિટલર’ હમારી દૈનિક શબ્દાવલી કા હિસ્સા બન ગએ૤ યે હમેં ઉસ તાનાશાહીપૂર્ણ શાસન ઔર ઉસ ક્રૂર તાનાશાહ કી યાદ દિલાતે હૈં૤
ઇસ મુદ્દે પર બહસ એક બાર ફિર ઇસલિએ શુરૂ હુઈ હૈ ક્યોંકિ રાહુલ ગાંધી ને ઇશારોં મેં યહ કહા કિ નરેન્દ્ર મોદી,હિટલર કી તરહ હૈં૤ પલટવાર કરતે હુએ ભાજપા કે અરૂણ જેટલી ને કહા કિ સ્વતંત્રતા કે બાદ કે ભારત કે સિર્ફ એક નેતા કી તુલના હિટલર સે કી જા સકતી હૈ ઔર વે હૈં ઇંદિરા ગાંધી, જિન્હોંને દેશ મેં આપાતકાલ લગાયાએ અપને રાજનૈતિક વિરોધિયોં કો જેલોં મેં ઠૂસ દિયા ઔર પ્રજાતાંત્રિક સ્વતંત્રતાઓં કો સમાપ્ત કર દિયા૤ યહ સહી હૈ કિ ઇંદિરા ગાંધી ને દેશ મેં આપાતકાલ લગાયા થા૤ યહ એક નિંદનીય કદમ થા૤ યહ ભી સહી હૈ કિ ઉનકે આસપાસ કે કુછ લોગોં કા વ્યવહાર તાનાશાહીપૂર્ણ થા૤ પરંતુ ક્યા વહ ફાસિસ્ટ શાસન થા? ક્યા ઇંદિરા ગાંધી કી તુલના હિટલર સે કી જા સકતી હૈ? કતઈ નહીં૤ હમેં યહ સમઝના હોગા કિ તાનાશાહી ઔર એકાધિકારવાદી શાસન વ્યવસ્થા કે કઈ સ્વરૂપ હોતે હૈં૤ કઈ દેશોં મેં આજ ભી ફૌજી શાસન હૈ ઔર કઈ મેં રાજા.મહારાજા સત્તા મેં હૈં૤ પરંતુ ફાસિજ્મ ઇન સબસે બિલકુલ અલગ હૈ૤
યૂરોપ કે લગભગ સભી ફાસીવાદી, પ્રજાતાંત્રિક રાસ્તે સે સત્તા મેં આએ૤ ઉસકે બાદ ઉન્હોંને ધીરે.ધીરે પ્રજાતંત્ર કા અંત કર દિયા ઔર તાનાશાહ બન બૈઠે૤ ઉન્હોંને સ્વયં કો દેશ કે ઉદ્ધારક કે રૂપ મેં પ્રસ્તુત કિયા ઔર અપને દેશ કી સીમાઓં કા વિસ્તાર કરને કી કોશિશ ઇસ બહાને સે કી કિ ઉનકે પડ઼ોસી દેશ, કભી ન કભી ઉનકે દેશ કા હિસ્સા થે૤ ફાસીવાદ કે દો અન્ય મુખ્ય પારિભાષિક લક્ષણ યહ હૈં કિ ફાસીવાદી શાસકોં કો ઉદ્યોગપતિયોં કા પૂર્ણ સમર્થન હાસિલ રહતા હૈ ઔર ઇસકે બદલે ઉન્હેં રાજ્ય હર તરહ કી સુવિધાએં ઉપલબ્ધ કરાતા હૈ૤ દૂસરે, ફાસીવાદી શાસક દુષ્પ્રચાર ઔર અન્ય માધ્યમોં સે અલ્પસંખ્યકોં કો નિશાના બનાતે હૈં૤ ઉન્હેં રાષ્ટ્રવિરોધી ઔર દેશ કે લિએ ખતરા બતાયા જાતા હૈ૤ દેશ કી સારી સમસ્યાઓં કે લિએ અલ્પસંખ્યકોં કો દોષી ઠહરાયા જાતા હૈ૤ ઇસકે બાદ શુરૂ હોતા હૈ અલ્પસંખ્યકોં કા કત્લેઆમ, જિસે સમાજ કે બડ઼ે વર્ગ કા મૂક ઔર કબ જબ મુખર સમર્થન પ્રાપ્ત રહતા હૈ૤ યહ ફાસીવાદ સામ્પ્રદાયિક રાષ્ટ્રવાદ પર આધારિત હોતા હૈએ જિસે નસ્લ યા ધર્મ કે આધાર પર ઔચિત્યપૂર્ણ ઠહરાયા જાતા હૈ૤ હિટલર ને ઇસકે લિએ નસ્લ કા ઉપયોગ કિયા થા૤
વિદેશી શાસન સે મુક્ત હુએ દેશોં મેં સમાજ કે સામંતી વર્ગોં કી વિચારધારા કો મધ્યમ વર્ગ વ ઉચ્ચ જાતિયોં દ્વારા અપના લિએ જાને સે ફાસીવાદ સે મિલતી.જુલતી તાકતેં ઉભરતી હૈં૤ યહી લક્ષણ રાજનૈતિક કટ્ટરવાદ કે ભી હૈં, જહાં પૂરે સમાજ પર ધર્મ કી સંકીર્ણ વ્યાખ્યા લાદ દી જાતી હૈ ઔર જો લોગ ઉસસે સહમત નહીં હોતે,ઉનકે સાથ ક્રૂરતાપૂર્ણ વ્યવહાર કિયા જાતા હૈ૤ કઈ ઇસ્લામિક દેશોં મેં ઇસ તરહ કા કટ્ટરવાદ હૈ૤ ભારત મેં ભી ઇસ્લામ કે નામ પર કુછ કટ્ટરવાદી.ફાસીવાદી તાકતોં કા ઉદય હુઆ હૈ ઔર વે ધર્મ કે નામ પર રાજનીતિ કર રહી હૈં૤ ભારત મેં ધર્મ કે નામ પર રાજનીતિ કે ફાસીવાદ મેં બદલ જાને કા ખતરા હૈ૤ નેહરૂ ઇસ આશંકા સે અચ્છી તરહ વાકિફ થે૤ ઉનકે દ્વારા દી ગઈ ચેતાવની આજ ભી એકદમ ઉપયુક્ત જાન પડ઼તી હૈ૤ ઉનકે અનુસાર, મુસ્લિમ સામ્પ્રદાયિકતા ઉતની હી ખરાબ હૈ જિતની કિ હિન્દૂ સામ્પ્રદાયિકતા૤ યહ ભી હો સકતા હૈ કિ મુસલમાનોં મેં સામ્પ્રદાયિકતા કી ભાવના હિન્દુઓં કી તુલના મેં કહીં અધિક હો૤ પરંતુ મુસ્લિમ સામ્પ્રદાયિકતા, ભારતીય પર પ્રભુત્વ જમાકર યહાં ફાસીવાદ નહીં લા સકતી૤ યહ કેવલ હિન્દૂ સામ્પ્રદાયિકતા કર સકતી હૈ (ફ્રંટ લાઈન 1 જનવરી 1993 મેં ઉદ્ધૃત૤)
ભારત મેં ફાસીવાદ-કટ્ટરતાવાદ કા બીજ પડ઼ા ઉસકી રૂપરેખા આરએસએસ કે પ્રમુખ વિચારક એમ એસ ગોલવલકર ને અપની પુસ્તક’ વ્હી ઑર અવર નેશનહુડ’ મેં પ્રસ્તુત કી૤ ઇસ પુસ્તક મેં જર્મની કે નાજી ફાસીવાદ સે બહુત કુછ લિયા ગયા હૈ ઔર નાજીવાદ કે સિદ્ધાંતોં કી જમકર પ્રશંસા કી ગઈ હૈ૤ યહ પુસ્તક નસ્લીય ગર્વ કો ઉચિત ઠહરાતી હૈ ઔર’દૂસરે’ (ઇસ મામલે મેં ગૈર હિન્દૂ) સે નિપટને મેં ક્રૂર તરીકોં કે ઇસ્તેમાલ કી વકાલત કરતી હૈ૤ પુસ્તક, હિન્દૂ સંસ્કૃતિ કો રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃતિ કે રૂપ મેં સ્વીકાર કરને કી વકાલત કરતી હૈ ઔર આમજનોં કા આહ્વાન કરતી હૈ કિ વે હિન્દૂ નસ્લ ઔર હિન્દૂ રાષ્ટ્ર કા મહિમામંડન કરેં, ‘અન્યોં’ કો હિન્દુઓં કે અધીન માનેં ઔર ‘અન્યોં’ કે નાગરિક અધિકારોં કો સીમિત કરેં, જૈસા કિ જર્મન ફાસીવાદિયોં ને હિટલર કે નેતૃત્વ મેં યહૂદિયોં કે સાથ કિયા થા૤ ઇસકી પ્રશંસા કરતે હુએ ગોલવલકર લિખતે હૈં, રાષ્ટ્ર ઔર સંસ્કૃતિ કી શુચિતા બનાએ રખને કે લિએ જર્મની ને અપને દેશ કો યહૂદી નસ્લ સે મુક્ત કર દિયા૤ યહ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ કા શાનદાર પ્રકટીકરણ થા૤ જર્મની ને યહ ભી દિખાયા કિ કિસ તરહ ઐસી નસ્લોં યા સંસ્કૃતિયોં, જિનમેં ગહરે તક અંતર હૈં, કો કભી એક નહીં કિયા જા સકતા૤ ઇસસે હિંદુસ્તાન કો સીખના ઔર લાભ ઉઠાના ચાહિએ’ (વ્હી ઑર અવર નેશનહુડ ડિફાઈન્ડ, પૃષ્ઠ 27,નાગપુર 1938૤)
”વે (મોદી) અતિ શુદ્ધતાવાદી હૈં, ઉનકે મન મેં ભાવનાઓં કે લિએ કોઈ સ્થાન નહીં હૈ ઔર વે હિંસા મેં વિશ્વાસ કરતે હૈં૤ વે જુનૂની ઔર અર્દ્ધવિક્ષિપ્ત હૈં૤ મુઝે અભી ભી યાદ હૈ કિ ઉન્હોંને કિસ તરહ બડ઼ી નપીતુલી ભાષા મેં યહ સિદ્ધાંત પ્રસ્તુત કિયા કિ ભારત કે વિરૂદ્ધ સારી દુનિયા ષડયંત્ર કર રહી હૈ ઔર કિસ તરહ હર મુસલમાન દેશદ્રોહી ઔર સંભાવિત આતંકવાદી હૈ૤ ઇસ સાક્ષાત્કાર ને મુઝે અંદર તક હિલા દિયા ઔર ઇસકે બાદ મૈંને યાજ્ઞનિક સે કહા કિ અપને જીવન મેં પહલી બાર મૈં ઐસે વ્યક્તિ સે મિલા હૂં જો પુસ્તકોં મેં દી ગઈ ફાસીવાદી કી પરિભાષા પર એકદમ ફિટ બૈઠતા હૈ૤ યે સંભાવિત હત્યારા હૈ૤ યે ભવિષ્ય મેં કત્લેઆમ ભી કરવા સકતા હૈ૤”
ફાસિજ્મ કે મૂલ મેં હૈ એક ઐસી સામૂહિક.સામાજિક સોચ કા નિર્માણ,જિસકે નિશાને પર ‘દૂસરા’ સમુદાય હો૤ યહી 1984 કી ભયાવહ સિક્ખ.વિરોધી હિંસા કો મુસ્લિમ.વિરોધી વ ઈસાઈ.વિરોધી હિંસા સે અલગ કરતા હૈ૤ મુસલમાનોં ઔર ઈસાઈયોં કા જાનતે.બૂઝતે દાનવીકરણ કર દિયા ગયા હૈ ઔર ઉન્હેં સામાન્યજનોં કી સોચ મેં ‘દૂસરા’ બના દિયા ગયા હૈ૤ યહી કારણ હૈ કિ ઉનકે ખિલાફ નિયમિત તૌર પર હોને વાલી હિંસા કો સમાજ કી મૌન સ્વીકૃતિ પ્રાપ્ત રહતી હૈ૤
આરએસએસ કી વિચારધારા, ફાસીવાદ કા ભારતીય સંસ્કરણ હૈ૤ ઇસકી નીંવ મેં હૈં અતિરાષ્ટ્રવાદ, ‘દૂસરે’ (મુસલમાન વ ઈસાઈ) વ અખણ્ડ ભારત કી પરિકલ્પના ઔર ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ કી જગહ હિન્દૂ રાષ્ટ્રવાદ કે પ્રતિ વફાદારી હૈ૤ મહાત્મા ગાંધી ને આરએસએસ કે ઇન લક્ષણોં કો બહુત પહલે તાડ઼ લિયા થા૤ ઉન્હોંને સંઘ કો એકાધિકારવાદી દૃષ્ટિકોણ વાલા સામ્પ્રદાયિક સંગઠન બતાયા થા૤ મોદી કે ઉદય કે પહલે તક હમ સબકો યહ લગતા થા કિ આરએસએસ કા આંદોલન ફાસીવાદી ઇસલિએ નહીં બન સકતા ક્યોંકિ ઉસકે પાસ કોઈ ચમત્કારિક નેતા નહીં હૈ૤ ફાસીવાદ એક ચમત્કારિક નેતા કે બિના નહીં પનપ સકતા૤ સન્ ૨૦૦૨ કે બાદ સે મોદી એક ઐસે ચમત્કારિક નેતા કે રૂપ મેં ઉભરે હૈં ઔર ઉન્હેં ચમત્કારિક નેતા કા સ્વરૂપ દેને કે લિએ હર સંભવ પ્રયાસ કિયા ગયા હૈ૤ મોદી કી ફાસીવાદી સોચ, ગંભીર અધ્યેતાઓં ઔર સમાજ વિજ્ઞાનિયોં સે તબ ભી નહીં છુપી થી જબ વે બડ઼ે નેતા નહીં થે૤ ગુજરાત કત્લેઆમ કે બહુત પહલે, આશીષ નંદી ને લિખા થા – ”એક દશક સે ભી જ્યાદા પહલે જબ મોદી આરએસએસ કે છોટે-મોટે પ્રચારક થે વ બીજેપી મેં અપની જગહ બનાને કે લિએ પ્રયાસરત થે, ઉસ સમય મુઝે ઉનકા સાક્ષાત્કાર લેને કા મૌકા મિલા થા૤ ઉનસે મુલાકાત કે બાદ મેરે મન મેં કોઈ સંદેહ નહીં રહ ગયા કિ વે એક વિશુદ્ધ ફાસીવાદી હૈં૤ મૈં ‘ફાસીવાદ’ શબ્દ કો ગાલી કી તરહ પ્રયુક્ત નહીં કરતા૤ મેરી દૃષ્ટિ મેં વહ એક બીમારી હૈ, જિસમેં સંબંધિત વ્યક્તિ કી વિચારધારા કે અલાવા ઉસકે વ્યક્તિત્વ ઔર ઉસકે પ્રેરણાસ્ત્રોતોં કી ભી ભૂમિકા હોતી હૈ૤ વે (મોદી) અતિ શુદ્ધતાવાદી હૈં, ઉનકે મન મેં ભાવનાઓં કે લિએ કોઈ સ્થાન નહીં હૈ ઔર વે હિંસા મેં વિશ્વાસ કરતે હૈં૤ વે જુનૂની ઔર અર્દ્ધવિક્ષિપ્ત હૈં૤ મુઝે અભી ભી યાદ હૈ કિ ઉન્હોંને કિસ તરહ બડ઼ી નપીતુલી ભાષા મેં યહ સિદ્ધાંત પ્રસ્તુત કિયા કિ ભારત કે વિરૂદ્ધ સારી દુનિયા ષડયંત્ર કર રહી હૈ ઔર કિસ તરહ હર મુસલમાન દેશદ્રોહી ઔર સંભાવિત આતંકવાદી હૈ૤ ઇસ સાક્ષાત્કાર ને મુઝે અંદર તક હિલા દિયા ઔર ઇસકે બાદ મૈંને યાજ્ઞનિક સે કહા કિ અપને જીવન મેં પહલી બાર મૈં ઐસે વ્યક્તિ સે મિલા હૂં જો પુસ્તકોં મેં દી ગઈ ફાસીવાદી કી પરિભાષા પર એકદમ ફિટ બૈઠતા હૈ૤ યે સંભાવિત હત્યારા હૈ૤ યે ભવિષ્ય મેં કત્લેઆમ ભી કરવા સકતા હૈ૤”
ઇસી તરહ, જબ અપ્રૈલ 2010 મેં જર્મની કા એક પ્રતિનિધિમણ્ડલ ગુજરાત કી યાત્રા પર આયા તો ઉસકે એક સદસ્ય ને કહા કિ ઉસે યહ દેખકર બહુત ધક્કા લગા કિ હિટલર કે અધીન જર્મની ઔર ગુજરાત કે અધીન મોદી મેં કિતની સમાનતાએં હૈં૤ યહાં યહ બતાના સમીચીન હોગા કિ ગુજરાત કી સ્કૂલી પાઠ્યપુસ્તકોં મેં હિટલર કો એક મહાન રાષ્ટ્રવાદી બતાયા ગયા હૈ૤ ગુજરાત, હિંદૂ રાષ્ટ્ર કી પ્રયોગશાલા રહા હૈ૤ મોદી કી પ્રચાર મશીનરી ચાહે કુછ ભી કહે, સબ યહ જાનતે હૈં કિ 2002 કે કત્લેઆમ કે બાદ સે રાજ્ય મેં ધાર્મિક અલ્પસંખ્યકોં કે હાલ બેહાલ હૈં૤
ક્યા હમ કહ સકતે હૈં કિ ફાસીવાદ કેવલ યૂરોપ તક સીમિત હૈ ઔર વહ ભારત મેં નહીં આ સકતા? મૂલતઃ ફાસીવાદ એક ઐસી વિચારધારા હૈ, જિસકા જન્મ સમાજ કે ઉન તબકો મેં હોતા હૈ જો પ્રજાતંત્ર કે ખિલાફ હૈં ઔર જો કાલ્પનિક ભયોં કા નિર્માણ કર પ્રજાતાંત્રિક સંસ્થાઓં કો ખત્મ કર દેના ચાહતે હૈં ઔર જો યહ માનતે હૈં કિ ચીજોં કો ઠીક કરને કે લિએ એક મજબૂત નેતા કી આવશ્યકતા હૈ૤ ફાસીવાદએ અતિરાષ્ટ્રવાદ પર જોર દેતા હૈ ઔર અલ્પસંખ્યકોં કો નિશાના બનાતા હૈ૤ પડ઼ોસી દેશોં કે પ્રતિ ઉસકા રવૈયા આક્રામક હોતા હૈ૤ ઇસ અર્થ મેં ફાસીવાદ કિસી ભી દેશ પર છા સકતા હૈ.કિસી ભી ઐસે દેશ પરએ જહાં સામાજિક આંદોલન યા તો કમજોર હૈં યા બંટે હુએ હૈં યા ફાસીવાદ કે ખતરે કે પ્રતિ જાગરૂક નહીં હૈં૤ કુછ લોગ કહતે હૈં કિ ભારત મેં ઇતની વિવિધતાએં હૈં કિ યહાં ફાસીવાદ કે લિએ કોઈ જગહ નહીં હૈ૤ યહ એક અચ્છા વિચાર હૈ ઔર શાયદ ઇસી કારણ અબ તક ભારત મેં ફાસીવાદી તાકતેં નિયંત્રણ મેં રહી હૈં૤ પરંતુ સમય કે સાથ કઈ બાર વિવિધતાએં સમાપ્ત હો જાતી હૈં ઔર સબ ઓર એક સી પ્રવૃતિયાં ઉભરને લગતી હૈં૤ ઇસલિએ યહ માનના અનુચિત હોગા કિ ભારત મેં ફાસીવાદ કભી આ હી નહીં સકતા, વિશેષકર ઇસ તથ્ય કે પ્રકાશ મેં કિ ઇસ તરહ કી પ્રવૃત્તિયોં કો ભારત મેં ભારી સમર્થન મિલ રહા હૈ૤ ફાસીવાદી તાકતોં કી ઠીક.ઠીક પહચાન ઔર પ્રજાતાંત્રિક સિદ્ધાંતોં વ બહુવાદ કે મૂલ્યોં કી રક્ષા કે લિએ સમ્મલિત પ્રયાસ હી હમારે પ્રજાતંત્ર કો બચા સકતે હૈ

(Visfot.com)

Older Posts »

Categories

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 412 other followers

%d bloggers like this: