Posted by: bazmewafa | 02/01/2013

ઇક઼બાલ ઔર ઉનકી શાયરી___ પ્રકાશ પંડિત

Allama Iqbal

ઇક઼બાલ ઔર ઉનકી શાયરી___ પ્રકાશ પંડિત

ઉર્દૂ સાહિત્ય મેં ઇક઼બાલ કા સ્થાન રવીન્દ્રનાથ ટૈગોર કે સમાન હૈ૤ વે જહાં એક ઓર ચિંતનપરક ઔર સૂફ઼િયાના શાયરી કે લિએ મશહૂર હૈં, વહીં ઉન્હોંને પ્રકૃતિ-ચિત્રણ, રાષ્ટ્રપ્રેમ ઔર દેશભક્તિ તથા સર્વધર્મ સદ્ભાવ કો ભી અપની શાયરી કા વિષય બનાયા હૈ૤ પ્રગતિશીલ શાયરી કા ઝંડ઼ા સબસે પહલે ઉન્હીં ને ઉઠાયા જો બાદ મેં જોશ, ફ઼િરાક઼, ફ઼ૈજ઼, સાહિર આદિ અનેક શાયરોં મેં પુષ્પિત-પલ્લવિત હુઆ૤

 

હજ઼ારોં સાલ નર્ગિસ1 અપની બેનૂરી2 પે રોતી હૈ

બડ઼ી મુશ્કિલ સે હોતા હૈ ચમન મેં દીદાવર3 પૈદા

 

ઇક઼બાલ કા યહ શે’ર સંસાર કે અન્ય મહાપુરુષોં કી તરહ, જિન્હોંને મનુષ્ય તથા મનુષ્ય કી મહાનતા કે ગીત ગાએ, તથા ઉસ પતન કી દલદલ સે નિકાલકર આત્મવિશ્વાસ, આત્મસમ્માન તથા કર્મ એવં સંગ્રામ કે પથ પર લગાને કા પ્રયત્ન કિયા, સ્વયં ઇક઼બાલ પર ભી ઠીક બૈઠતા હૈ૤ હજ઼ારોં સાલ કા દીર્ઘ વિરામ ન સહી, લેકિન ઇસમેં સન્દેહ નહીં કિ ‘દીદાવર’ બડ઼ી મુશ્કિલ સે પૈદા હોતા હૈ, ઔર જબ ભી વહ પૈદા હોતા હૈ દીર્ઘ વિરામોં કી ટૂટી શ્રૃંખલાએં જુડ઼ જાતી હૈં૤

ઉર્દૂ ઔર ફ઼ારસી શાયરી કે ચમન કા યહ ‘દીદાવર’ 1857 ઈ. મેં સ્યાલકોટ (પંજાબ) મેં પૈદા હુઆ૤ પુરખે કશ્મીરી બ્રાહ્મણ થે જિન્હોંને તીન સૌ વર્ષ પૂર્વ ઇસ્લામ ધર્મ ગ્રહણ કર લિયા થા ઔર કશ્મીર સે નિકલકર પંજાબ મેં આ બસે થે૤ પિતા શેખ઼ નૂર મોહમ્દ કા સ્યાલકોટ મેં છોટા-સા વ્યવસાય થા લેકિન સહૃદયતા ઔર સત્કર્મોં કે કારણ બડ઼ા નામ થા૤ અતા મોહમ્મદ ઔર મોહમ્મદ ઇક઼બાલ દોનોં પુત્રોં કો ઉન્હોંને ઉર્દૂ, ફ઼ારસી, અરબી ઔર અંગ્રેજ઼ી કી ઉચ્ચ શિક્ષા દિલવાઈ૤ અતા મોહમ્મદ

—————–

1.આઁખ કી આકૃતિ સે મિલતા-જુલતા ફૂલ 2.જ્યોતિવિહીનતા 3.આઁખ રખને વાલા (પારખી)૤

 

ઇક઼બાલ સે ચૌદહ વર્ષ બડ઼ે થે, ઇસલિએ શિક્ષા સમાપ્ત કર વે તો મશીનોં કે ઇંજીનિયર બન ગએ, લેકિન મોહમ્મદ ઇક઼ાબલ, જિન્હેં માનવ-મસ્તિષ્ક કા ઇંજીનિયર બનના થા, સ્યાલકોટ સે એફ.એ. કરને કે બાદ લાહૌર કે ગવર્નમેંટ કાલેજ મેં પ્રવિષ્ટ હો ગએ૤ સ્યાલકોટ મેં ઉન્હેં મૌલવી સય્યદ મીર હસન જૈસે ઉસ સમય કે માને હુએ વિદ્વાન સે લાભાન્વિત હોને કા અવસર મિલા થા જિન્હોંને ઉનકે મન મેં પૂર્વી સાહિત્ય તથા અન્ય વિધાઓં કે પ્રતિ વિશેષ આદર ઉત્પન્ન કર દિયા થા૤ લાહૌર પહુઁચે તો પ્રોફ઼ેસર આર્નલ્ડ જૈસે વિખ્યાત દાર્શનિક કા પથ-પ્રદર્શન પ્રાપ્ત હુઆ૤ ગુરુ ને શિષ્ય કી તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ઔર દાર્શનિક પ્રવૃત્તિ કો ભાંપ લિયા ઔર ઉસે પશ્ચિમી દર્શન-શાસ્ત્ર સે પૂરી તરહ પરિચિત કરાને મેં વિશેષ પરિશ્રમ કિયા૤

 

બીસવીં શતાબ્દી કે પ્રારમ્ભ કા વહ કાલ રાજનીતિક રૂપ સે પૂરે ભારત કા જાગરણ-કાલ થા૤ પિછડ઼ી હુઈ મુસલમાન જાતિ ભી સર સય્યદ, હાલી આદિ નેતાઓં કે અનથક પ્રયત્નોં તથા 1857 ઈ. કે વિદ્રોહ કે બાદ કી ચાલીસ વર્ષીય નૂતન શિક્ષા-દીક્ષા કે કારણ પરિસ્થિતિયોં કો સમઝને ઔર ભારત કે અન્ય જાતિયોં કે સાથ કંધે-સે-કંધા મિલાકર સ્વતન્ત્રતા આન્દોલન મેં ભાગ લેને કે યોગ્ય હો ચુકી થી૤ રાષ્ટ્રીય એકતા ઔર રાષ્ટ્ર-પ્રેમ કી આવશ્યકતા કે વશીભૂત હિન્દૂ ઔર મુસલમાન નેતા અપને ઇતિહાસ કા સંપરીક્ષણ કર રહે થે૤ દેશ-ભર મેં યહ ભાવના જગાને કા પ્રયત્ન કિયા જા રહા થા કિ હમ ઉસ સમય ભી સભ્ય થે જબ અંગ્રેજ઼ ગંવાર થે૤ બાલ ગંગાધર તિલક જૈસે હિન્દૂ નેતાઓં ને અપના નયા કર્મ-દર્શન ગીતા ઔર વેદાન્ત સે નિકાલા ઔર સર સય્યદ, અમીર અલી (તથા બાદ મેં ઇક઼બાલ) આદિ મુસલમાન નેતાઓં ને ક઼ુરાન મજીદ કી નવીન વ્યાખ્યા કી૤ ધર્મ કો દોનોં જાતિયોં ને એક ઢાલ કે રૂપ મેં ઇસ્તેમાલ કરને કા પ્રયત્ન કિયા જો ઉનકે વિચાર મેં ઉન્હેં પૂઁજીવાદ તથા પરતન્ત્રતા કી ભર્ત્સનાઓં સે બચા સકતી થી૤ અતીત કી મહાનતાઓં કી ચર્ચા અંગ્રેજ઼ શાસકોં કે સામને અપને હીનતા-ભાવ કો કમ કરને કે ઉદ્દેશ્ય સે કી જાતી થી૤1

 

ઇસ રાજનીતિક એવં સામાજિક જાગરણ સે તથા સર સય્યદ, હાલી ઔર શિબલી કે સાહિત્ય-સમ્બન્ધી સુધારોં સે ઉર્દૂ કે સાહિત્ય ક્ષેત્ર મેં ભી પર્યાપ્ત પરિવર્તન હો રહા થા૤ તસવ્વુફ઼ (ભક્તિવાદ) ઔર ઇશ્ક઼િયા શાયરી (પ્રેમ-કાવ્ય) કે ઉન્મૂલન તો અભી નહીં હુઆ થા, લેકિન વહ પહલે જૈસા ધૂમ-ધડ઼ક્કા ભી ન રહા થા જિસને વિદ્રોહ સે પહલે કે લગભગ સમસ્ત ઉર્દૂ શાયરોં કો અપને બાહુપાશ મેં જકડ઼ રખા થા૤ ગ઼જ઼લ કે સાથ-સાથ નજ઼્મ (કવિતા) ભી પનપને લગી થી, લેકિન એક નયા કાવ્ય-રૂપ હોને કે કારણ અભી ઉસમેં કલાત્મક પ્રૌઢ઼તા ઔર ચિન્તનાત્મક ગહનતા ઉત્પન્ન ન હો પાઈ થી૤ ઐસે સમય મેં ઇક઼બાલ જૈસા શાયર ક્ષેત્ર મેં આતા હૈ જિસકે હાથોં ન કેવલ અપૂર્ણ રેખાચિત્રોં મેં રંગ ભરા ગયા બલ્કિ ઉર્દૂ શાયરી ધરતી સે ઉઠકર આકાશ તક જા પહુઁચી૤ નિઃસન્દેહ ઉર્દૂ ભાષા ને ‘ગ઼ાલિબ’ કે અતિરિક્ત અભી તક ઇક઼બાલ સે બડ઼ા શાયર ઉત્પન્ન નહીં કિયા૤

ઇસ સમ્બન્ધ મેં સ્વર્ગીય શેખ઼ અબ્દુલ ક઼ાદિર બૈરિસ્ટર-એટ-લૉ, ભૂતપૂર્વ સમ્પાદક ‘મખ઼જ઼ન’ (પત્રિકા) કા યહ કથન દિલચસ્પી સે ખ઼ાલી ન હોગા કિ :

 

‘‘અગર મૈં તનાસખ઼ (આવાગમન) કા ક઼ાયલ હોતા તો જ઼રૂર કહતા કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કો ઉર્દૂ ઔર ફ઼ારસી શાયરી સે જો ઇશ઼્ક થા ઉસને ઉનકી રૂહ કો અદમ (પરલોક) મેં ભી ચૈન નહીં લેને દિયા ઔર મજબૂર કિયા કિ વહ ફિર કિસી ઇન્સાની જિસ્મ મેં પહુઁચકર શાયરી કે ચમન કી સિંચાઈ કરે; ઔર ઉસને પંજાબ કે એક ગોશે મેં, જિસે સ્યાલકોટ કહતે હૈં, દોબારા જન્મ લિયા ઔર મોહમ્મદ ઇક઼બાલ નામ પાયા૤’’

——————–

1.ઇસ પ્રકાર કે અતીતવાદ સે બાદ મેં સંકીર્ણતા ઉત્પન્ન હુઈ ઔર ફિર ઇસ પ્રવૃત્તિ ને ઇતના ભયંકર રૂપ ધારણ કર લિયા કિ ઇસસે ન કેવલ ‘દો જાતિયોં કે સિદ્ધાન્ત’ કો હવા મિલી બલ્કિ દેશ તક કા વિભાજન હો ગયા૤

 

યોં તો શાયરી કા શૌક઼ ઇક઼બાલ કો સ્કૂલ-જીવન હી મેં ઉત્પન્ન હો ચુકા થા ઔર વે અપની કવિતાએઁ ડાક દ્વારા ઉર્દૂ કે પ્રસિદ્ધ શાયર ઔર ઉસ્તાદ ‘દાગ઼’ દેહલવી કો સંશોધનાર્થ ભેજા કરતે થે, લેકિન વાસ્તવિક રૂપ મેં ઉનકી શાયરી કી શુરુઆત લાહૌર આકર હુઈ૤ ઉસ સમય ઉનકી આયુ બાઈસ વર્ષ કી થી જબ મિત્રોં કે આગ્રહ પર ઉન્હોંને વહાઁ કે એક મુશાયરે (કવિ-સમ્મેલન) મેં અપની ગ઼જ઼લ પઢ઼ી૤ ઉસ મુશાયરે મેં મિર્જ઼ા અ઼શરદ ગોરગાની ભી થે જિનકી ગણના ઉન દિનોં ચોટી કે શાયરોં મેં હોતી થી૤ જબ ઇક઼બાલ ને ગ઼જ઼લ કા યહ શે’ર પઢ઼ા !

 

મોતી સમઝ કે શાને-કરીમી1 ને ચુન લિયે

ક઼તરે જો થે મેરે અર્ક઼-ઇન્અફ઼ાલ2 કે

 

તો મિર્જ઼ા અરશદ તડ઼પ ઉઠે૤ બડ઼ી પ્રશંસા કી ઔર કહા કિ ‘‘મિયાં સાહબજ઼ાદે ! સુબહાન અલ્લાહ, ઇસ ઉમ્ર મેં યહ શે’ર !’’

ઉસી ઉમ્ર મેં મિર્જ઼ા ‘દાગ઼’ ને ભી અપને પ્રતિભાશાલી શિષ્ય કી રચનાએઁ ઇન શબ્દોં કે સાથ વાપસ કરની શુરૂ કર દીં કિ રચનાએઁ સંશોધન કી મોહતાજ નહીં હૈં૤

 

સન્ 1899 મેં ઇક઼બાલ ને પંજાબ વિશ્વવિદ્યાલય સે દર્શનશાસ્ત્ર મેં એમ.એ. કિયા ઔર કુછ સમય તક ઓરિયંટલ કાલેજ મેં ઔર ફિર ગવર્નમેંટ કાલેજ મેં પ્રોફ઼ેસર કી હૈસિયત સે કામ કરતે રહે૤ ઔર યહી વહ જ઼માના થા જબ લાહૌર કે સીમિત ક્ષેત્ર સે નિકલકર ઉનકી શાયરી કી ચર્ચા પૂરે ભારત મેં પહુઁચી૤ પત્રિકા ‘મખ઼જ઼ન’ ઉન દિનોં ઉર્દૂ કી સર્વોત્તમ પત્રિકા માની જાતી થી૤ ઉસકે સમ્પાદક સ્વર્ગીય શેખ઼ અબ્દુલ ક઼ાદિર ‘અંજુમને-હિમાયતે-ઇસ્લામ’ કે જલ્સોં મેં ઇક઼બાલ કો નજ઼્મેં પઢ઼તે દેખ ચુકે થે ઔર દેખ ચુકે થે કિ ઇન દર્દ-ભરી નજ઼્મોં કો સુનકર ઉપસ્થિતિ સજ્જનોં કી આઁખોં મેં આઁસૂ આ જાતે હૈં૤ ઉન્હોંને ઇક઼બાલ કી નજ઼્મોં કો ‘મખ઼જ઼ન’

——————

1.દયા કી શાન (ભગવાન) 2. પશ્ચાત્તાપ કે કારણ આએ હુએ પસીને કે૤

 

મેં વિશેષ સ્થાન દેના શુરૂ કિયા૤ પહલી નજ઼્મ ‘હિમાલય’ કે પ્રકાશન પર હી, જો અપ્રૈલ 1901 કે અંક મેં નિકલી, પૂરા ઉર્દૂ-જગત્ ચૌંક ઉઠા૤ વિભિન્ન પત્ર-પત્રિકાઓં સે માંગે આને લગીં ઔર સભાઓં દ્વારા પ્રાર્થનાએં કી જાને લગીં કિ ઉનકે વાર્ષિક સમ્મેલનોં મેં વે અપની નજ઼્મોં કે પાઠ દ્વારા લોગોં કો લાભાન્વિત કરેં૤ સ્વર્ગીય અબ્દુલ ક઼ાદિર કે કથનાનુસાર ઉન દિનોં ઇક઼બાલ દિન-રાત સાહિત્ય સમ્મેલનોં ઔર બૈઠકોં મેં વ્યસ્ત રહતે થે૤ પ્રવૃત્તિ જ઼ોરોં પર થી૤ શે’ર કહને પર આતે તો એક-એક બૈઠક મેં અનગિનત શે’ર કહ ડાલતે૤ ઉનકે મિત્ર યા શિષ્ય, જો ભી પાસ હોતે, પેન્સિલ-કાગ઼જ઼ લેકર લિખતે જાતે ઔર વે અપની ધુન મેં કહતે જાતે૤ ‘‘મૈંને ઉન દિનોં ઉન્હેં કભી કાગ઼જ઼-ક઼લમ લેકર શે’ર લિખતે નહીં દેખા૤ ગઢ઼ે-ગઢ઼ાએ શબ્દોં કા એક દરિયા યા ચશ્મા ઉબલતા માલૂમ હોતા થા૤ અપને શે’ર સુરીલી આવાજ઼ મેં, તરન્નુમ સે (ગાકર) પઢ઼તે થે૤ સ્વયં ઝૂમતે થે, ઔરોં કો ઝુમાતે થે૤ યહ વિચિત્ર વિશેષતા હૈ કિ મસ્તિષ્ક ઐસા પાયા થા કિ જિતને શે’ર ઇસ પ્રકાર જ઼બાન સે નિકલતે થે, સબ-કે-સબ દૂસરે સમય ઔર દૂસરે દિન ઉસી ક્રમ સે મસ્તિષ્ક મેં સુરક્ષિત હોતે થે૤’’

 

ઇક઼બાલ કી શાયરી કા પ્રારમ્ભ દેશ-પ્રેમ તથા સામ્રાજ્ય-વિરોધ કી ભાવના સે હુઆ૤ આરમ્ભ-કાલ હી સે વે ઐસી શાયરી કો વ્યર્થ સમઝતે થે જિસકા ઉદ્દેશ્ય માનવ-જંગલ ન હો ઔર ઉસ શાયર પર ધિક્કાર ભેજતે થે જો જીવન કી કઠિનાઇયોં તથા પરીક્ષાઓં સે મુઁહ મોડ઼કર પલાયનવાદ મેં શરણ લેતા હો૤ ઉનકે સમીપ શાયર કર્ત્તવ્ય યહ થા કિ પ્રકૃતિ અસીમ ધન મેં સે જીવન ઔર શક્તિ કા જો અંશ ઉસે મિલા હૈ ઉસમેં વહ ઔરોં કો ભી શામિલ કરેં, યહ નહીં કિ ઉઠાઈગીર બનકર જો રહી-સહી પૂંજી ઔરોં કે પાસ હૈ ઉસે ભી હથિયા લે :

 

‘‘અગરચે આર્ટ કે મુતઅ઼લ્લિક઼ દો નજ઼રિયે (દૃષ્ટિકોણ) મૌજૂદ હૈં : અવ્વલ યહ કિ આર્ટ કી ગ઼રજ઼ (ઉદ્દેશ્ય) મહજ઼ હુસ્ન (સૌંદર્ય) કા અહસાસ (અનુભૂતિ) પૈદા કરના હૈ ઔર દોયમ યહ હૈ કિ આર્ટ સે જ઼િન્દગી કો ફ઼ાયદા પહુઁચાના ચાહિએ૤ મેરા જ઼ાતી ખ઼યાલ યહ હૈ કિ આર્ટ જ઼િન્દગી કે માતહત હૈ૤ હર ચીજ઼ કો ઇન્સાની જ઼િન્દગી કે લિએ વક઼્ત હોના ચાહિએ ઔર ઇસલિએ હર આર્ટ જો જ઼િન્દગી કે લિએ મુફ઼ીદ હો, અચ્છા ઔર જાઇજ઼ હૈ૤ ઔર જો જ઼િન્દગી કે ખ઼િલાફ઼ હો, જો ઇન્સાનોં કી હિમ્મતોં કો પસ્ત ઔર ઉનકે જજ઼બાતે-આલિયા (ઉચ્ચ ભાવનાઓં) કો મુર્દા કરને વાલા હો, ક઼ાબિલે-નફ઼રત હૈ ઔર ઉસકી તરવીજ (પ્રસાર) હુકૂમત કી તરફ઼ સે મમનૂ (નિષિદ્ધ) ક઼રાર દી જાની ચાહિએ૤’’

 

સાહિત્ય મેં પ્રયોગવાદ કે ભી વે કટ્ટર વિરોધી થે૤ ઐસી સુન્દર કલાકૃતિ સે ક્યા લાભ જિસમેં કેવલ કલા કે ચમત્કાર દિખાએ ગએ હોં૤ ભાષા કોઈ મૂર્તિ નહીં હૈ જિસકી પૂજા કી જાએ, બલ્કિ વિચારોં કી અભિવ્યક્તિ કા એક સાધન હૈ૤ વિચારોં કે બિના સાધન અપને-આપ મેં કોઈ મહત્વ નહીં રખતા૤ ઇન્હીં વિચારોં તથા દૃષ્ટિકોણોં પર ઉન્હોંને અપની શાયરી કી નીંવ રખી૤ લગભગ આધી શતાબ્દી મેં ફૈલી હુઈ ઉનકી શાયરી ઇસ બાત કી ગવાહ હૈ કિ વે જીવન-પર્યન્ત ઇન્હીં કર્ત્તવ્યોં કા પાલન કરતે રહે૤ અપની શાયરી કે પહલે કાલ અર્થાત્ 1905 તક કી શાયરી મેં ઉન્હોંને :

 

 

મજહબ નહીં સિખાતા આપસ મેં બૈર રખના

હિન્દી હૈં હમ, વતન હૈ હિન્દોસ્તાં હમારા

 

ઔર

 

વતન કી ફ઼િક્ર કર નાદાં ! મુસીબત આને વાલી હૈ

તેરી બર્બાદિયોં કે મશ્વરે હૈં આસમાનોં મેં

ન સમઝોગે તો મિટ જાઓગે ઐ હિન્દોસ્તાં વાલોં

તુમ્હારી દાસ્તાં તક ભી ન હોગી દાસ્તાનોં મેં

 

ઐસી દેશ-પ્રેમ મેં ડૂબી હુઈ તથા ભારત કી પરાધીનતા ઔર દરિદ્રતા પર ખૂન કે આઁસૂ રુલાને વાલી નજ઼્મોં કી રચના કી૤ ભારત કે ચશ્મોં ઔર પર્વતોં, ગાતી હુઈ નદિયોં, લહલહાતે હુએ પુષ્પ-કુંજોં ઔર દેશ-પ્રેમ કે પ્રકાશ સે જગમગાતે હુએ ધરતી-આકાશ કા પુજારી બનકર ઉન્હોંને નાનક ઔર ચિશ્તી, રામ ઔર રામતીર્થ કા ગુણગાન કિયા ઔર અબોધ બાલકોં તક કે મુંહ મેં યહ પ્રાર્થના ડાલી :

 

હો મેરે દમ સે યૂં હી મેરે વતન કી જ઼ીનત

જિસ તરહ ફૂલ સે હોતી હૈ ચમન કી જ઼ીનત

 

અપની શાયરી કે ઇસ આરંભિક કાલ મેં ઉનકા માનસિક ક્ષિતિજ દેશ-પ્રેમ તથા રાષ્ટ્રવાદ કે (તંગ) ક્ષેત્ર તક સીમિત થા; ઔર યદિ ઉનકી માનસિક યાત્રા ઇસી મંજ઼િલ પર સમાપ્ત હો જાતી તો ઉનકી શાયરી ચિન્તન કી નહીં કેવલ નઈ પરમ્પરા કી શાયરી હોકર રહ જાતી૤ વહ વિશાલતા તથા સાર્વભૌમતા, સૃષ્ટિ તથા બ્રહ્માણ્ડ કી વે ગૂઢ઼ સમસ્યાએઁ ઔર ઉનકા સમાધાન1 જો યૂરોપ-ભ્રમણ કે બાદ ઉનકી રચનાઓં મેં ઉત્પન્ન હુઆ, હમ તક ન પહુઁચતા૤

1905 મેં ઉચ્ચ શિક્ષા પ્રાપ્ત કરને કે લિએ જબ આપ યૂરોપ ગયે2 તો વહાઁ આપકો એક નઈ દુનિયા દેખને કો મિલી૤ યૂરોપિયન સભ્યતા મેં ઉન્હેં ગુઁ ભી નજ઼ર આએ, લેકિન ગુણોં સે અધિક દોષ દિખાઈ દિએ૤ વિશેષકર યૂરોપવાલોં કી અન્ય દેશોં તથા જાતિયોં કો દાસ બનાને કી

—————————————————————-

1.જિનસે સૈદ્ધાન્તિક મતભેદ તો હો સકતા હૈ લેકિન જિનકી પ્રભાવાત્મકતા સે ઇન્કાર કરના સમ્ભવ નહીં૤

2.યૂરોપ કે તીન વર્ષીય નિવાસ મેં આપને કૈમ્બ્રિજ વિશ્વવિદ્યાલય સે દર્શનશાસ્ત્ર ક્રી ડિગ્રી પ્રાપ્ત કી૤ ઈરાન કે દર્શન પર એક પુસ્તક લિખી, જિસ પર જર્મની મ્યૂનિખ વિશ્વવિદ્યાલય ને આપકો ડાક્ટરેટ કી ડિગરી પ્રદાન કી૤ જર્મની સે વાપસ આકર આપને લન્દન મેં બૈરિસ્ટરી કી પરીક્ષા પાસ કી૤ ઉન દિનોં પ્રોફ઼ેસર આર્નલ્ડ ભારત સે વાપસ લન્દન જાકર લન્દન વિશ્વવિદ્યાલય મેં અરબી કે પ્રોફેસર નિયુક્ત હો ચુકે થે૤ ઉનકે છુટટી જાને પર છઃ માસ તક આપ ઉનકે સ્થાન પર અરબી પઢ઼ાતે રહે૤

 

દુર્ભાવના, તથા-છોટે-બડ઼ે ઔર કાલે-ગોરે કા ભેદ-ભાવ દેખકર ઉનકે હૃદય પર ગહરી ચોટ લગી૤ ભારત મેં ભારતવાસિયોં કી અંગ્રેજ઼ોં દ્વારા હો રહી દુર્દશા કો વે પહલે હી દેખ ચુકે થે ઔર ઉન્હેં જગાને કા યથાસમ્ભવ પ્રયત્ન ભી કર ચુકે થે૤ અબ વિશાલ અધ્યયન તથા વિસ્તૃત નિરીક્ષણ કે બાદ ઉનકી ક઼લમ સે :

 

દિયારે-મગ઼રિબ1 કે રહનેવાલોં ખુદા કી બસ્તી દુકાં નહીં હૈ

ખરા જિસે તુમ સમઝ રહે હો, વો અબ જ઼રે-કમ-અયાર હોગા

તુમ્હારી તહજ઼ીબ અપને ખ઼ંજર સે આપ હી ખુદકશી કરેગી

જો શાખ઼ે-નાજુક2 પે આશિયાના બનેગા નાપાયદાર3 હોગા

 

ઐસે શે’ર નિકલને લગે ઔર ઉન્હોંને ગમ્ભીર સમસ્યાઓં પર વિચાર કરના શુરૂ કિયા૤

ક્યા સૃષ્ટિ કે રહસ્ય કો હમ બચ્ચોં કા ખેલ કહકર ટાલ સકતે હૈં ? ઔર યદિ સચમુચ યહ બચ્ચોં કા હી ખેલ હૈ તો પશ્ચિમ મેં યહ અધિક સફલતા કે સાથ ક્યોં ખેલા જા રહા હૈ ? પૂર્વી દેશ ક્યોં કેવલ પ્રાચીન મહાનતા ઔર આધ્યાત્મિક વિચારધારા પર સન્તુષ્ટ હૈં ? યહાઁ ઉનકે સામને દર્શન ઔર વિજ્ઞાન કે નએ મોડ઼ આએ૤ ‘ડાર્વિન’ કી ખોજ, માત્ર ‘બુદ્ધિ’ કો અપૂર્ણ પ્રમાણિત કરને વાલા ‘કાંટ’ કા તર્ક, ‘હૈગલ’, જો અનુકૂલતા-પ્રતિકૂલતા (Opposites) કો હી વિશ્વ-વિકાસ કા નિયમ સિદ્ધ કરતા હૈ, ‘નત્શે’ કા ‘તૂફ઼ાની અહં’ કા સિદ્ધાન્ત ઔર ‘બરગુસાં’ કા અન્તર્જ્ઞાન કો પ્રદાન કિયા હુઆ નયા મહત્વ ઇત્યાદિ દાર્શનિક સિદ્ધાન્ત નએ-નએ પહલુઓં સે ઉનકે સામને આએ૤ કુછ સિદ્ધાન્ત ઉન્હોંને માર્ક્સ ઔર લેનિન સે ભી લિએ૤ અબ ઉન્હોંને પૂરે બ્રહ્માણ્ડ કો એક વિશાલ કૈન્વેસ કે રૂપ મેં દેખા૤ સત્ય ઔર તથ્ય કી તલાશ ઉન્હેં નએ-નએ રાસ્તોં પર લે ગએ૤ એક પડ઼ાવ સે દૂસરા પડ઼ાવ૤ એક મંજ઼િલ સે દૂસરી મંજ઼િલ૤ વિભિન્ન

————————————————————————–

1.પશ્ચિમી દેશોં કે 2.કોમલ ટહની 3. ક્ષણ-ભંગુર૤

 

પથ-પ્રદર્શકોં કે નેતૃત્વ મેં ઉન્હોંને બ્રહ્માણ્ડ કે કોનોંખુદરોં કી સૈર કી૤ કલ્પના કી વાદિયોં મેં વે બહુત દૂર તક નિકલ ગએ, યહાઁ તક કિ ઉનકી કલ્પના પર કોઈ ભી સિદ્ધાન્ત પાબન્દી ન લગા સકા૤ કોઈ મંજ઼િલ-મંજ઼િલ, ન રહી૤ આગે બઢ઼ને ઔર બઢ઼તે ચલે જાને કી, સિતારોં સે આગે ઔર જહાન દેખને કી ઉમંગ ઔર ઉત્સુકતા ઉત્પન્ન હુઈ ઔર યહીં સે ઉનકી શાયરી મેં વહ વેગ, સૌન્દર્ય પ્રેરણા ઔર દર્શન-સમ્બન્ધી ગહનતા પૈદા હુઈ જો ઉસસે પહલે કી ઉર્દૂ શાયરી મેં કહીં નહીં મિલતી ઔર જિસકે બિના હમ આધુનિક ઉર્દૂ શાયરી કી–ઔર વિશેષ રૂપ સે પ્રગતિશીલ શાયરી કી-કલ્પના તક નહીં કર સકતે૤ યે ઇક઼બાલ હી થે જિન્હોંને સબસે પહલે ‘ઇંક઼િલાબ’ (ક્રાન્તિ) કા પ્રયોગ રાજનીતિક તથા સામાજિક પરિવર્તન કે અર્થોં મેં કિયા ઔર ઉર્દૂ શાયરી કો ક્રાન્તિ કા વસ્તુ-વિષય દિયા૤ પૂઁજીપતિ ઔર મજ઼દૂર, જ઼મીંદાર ઔર કિસાન, સ્વામી ઔર સેવક, શાસક ઔર પરાધીન કી પરસ્પર ખીંચાતાની કે જો વિષય હમ આજ કી ઉર્દૂ શાયરી મેં દેખતે હૈં, ઉન સબપર સબસે પહલે ઇક઼બાલ ને હી ક઼લમ ઉઠાઈ થી ઔર યહી વે વિષય હૈં જિનસે ઉનકે બાદ કી પૂરી પીઢ઼ી પ્રભાવિત હુઈ ઔર યહ પ્રભાવ ‘જોશ’ મલીહાબાદી, ‘ફ઼િરાક઼’ ગોરખપુરી, ‘હફ઼ીજ઼’ જાલંધરી, ‘એહસાન દાનિશ’ ઇત્યાદિ રાષ્ટ્રવાદી, રોમાંસવાદી ઔર ક્રાન્તિવાદી શાયરોં સે હોતા હુઆ તથા અધિક સ્પષ્ટ રૂપ ધારણ કરતા હુઆ ફ઼ૈંજ અહમદ ‘ફ઼ૈજ’, ‘સરદાર જાફ઼રી’, ‘સાહિર’ લુધિયાનવી, ‘મખ઼દૂમ’ મુહીઉદ્દીન, ‘વામિક઼’ જૌનપુરી જૈસે આધુનિક કાલ કે પ્રગતિશીલ શાયરોં તક પહુઁચા હૈ૤

 

1908 મેં યૂરોપ સે વાપસ આકર ઇક઼બાલ સ્થાઈ રૂપ સે લાહૌર મેં રહને લગે૤ કુછ સમય તક પ્રોફ઼ેસરી કરને કે બાદ હમેશા કે લિએ નૌકરી છોડ઼ દી ઔર બૈરિસ્ટરી કા સ્વતન્ત્ર ધંધા અપના લિયા૤ ઇસ કાલ મેં ઉન્હોંને ઉર્દૂ કી બજાય ફ઼ારસી મેં અધિક લિખા૤ ફ઼ારસી કો ઉર્દૂ ભાષા કે સ્થાન પર વિચાર-અભિવ્યક્તિ કા માધ્યમ બનાને કા કારણ યહ થા કિ જ્યોં-જ્યોં દર્શન-શાસ્ત્ર આદિ વિધાઓં કા ઉનકા અધ્યયન ગહન હોતા ગયા ઔર ઉન્હેં ગૂઢ઼ વિચારોં કે પ્રકટીકરણ કી આવશ્યકતા અનુભવ હુઈ તો ઉન્હોંને દેખા કિ ઉર્દૂ ભાષા કા શબ્દ-ભણ્ડાર ફ઼ારસી કે મુક઼ાબલે મેં બહુત કમ હૈ૤ કુછ લોગોં કા મત યહ હૈ કિ ઉર્દૂ કે સ્થાન પર ફ઼ારસી કો અપના માધ્યમ બનાને મેં યહ ભાવના નિહિત થી કિ અબ વે કેવલ ભારત કે લિએ નહીં, સંસાર-ભર કે મુસલમાનોં કે લિએ શે’ર કહના ચાહતે થે૤ કારણ કુછ ભી હો, વાસ્તવિકતા યહ હૈ કિ ફ઼ારસી ભાષા મેં શે’ર કહને સે ઉનકા યશ ભારત સે નિકલકર ન કેવલ ઈરાન, અફ઼ગ઼ાનિસ્તાન, ટર્કી ઔર મિશ્ર તક પહુઁચા, બલ્કિ ‘અસરારે-ખ઼ુદી’ ‘અહંભાવ કે રહસ્ય) પુસ્તક કી રચના ઔર ડૉક્ટર નિકલ્સન કે ઉસકે અંગ્રેજ઼ી અનુવાદ સે તો પૂરે યૂરોપ ઔર અમરીકા કી નજ઼રેં ઇસ મહાન ભારતીય કવિ કી ઓર ઉઠ ગઈં૤

 

ઔર કદાચિત્ ઇસસે પ્રભાવિત હોકર અંગ્રેજ઼ી સરકાર ને ઉન્હેં ‘સર’ કી શ્રેષ્ઠ ઉપાધિ પ્રદાન કી૤ (સાહિત્ય-સેવા કે ફલસ્વરૂપ ટૈગોર કે અતિરિક્ત કેવલ ઇક઼બાલ કો હી ભારત મેં યહ સમ્માન મિલા૤) ‘અસરારે-ખુદી સે તો ખ઼ૈર ઉનકી ખ્યાતિ કો ચાર ચાઁદ લગે હી, લેકિન ચિન્તન કી દૃષ્ટિ સે ઉનકી અન્ય ફ઼ારસી રચનાએઁ ‘અસરારે-ખુદી’ સે આગે જાતી હૈં૤ ‘પયામે-મશરિક઼’ મેં, જો જર્મની કે મહાન કવિ ઔર વિચારક ‘ગેટે’ કી રચના ‘પશ્ચિમી પ્રણામ’ કે ઉત્તર મેં લિખી ગઈ થી, દર્શન-સમ્બન્ધી વિચારોં કા બડ઼ા સુન્દર ઉલ્લેખ મિલતા હૈ૤ ઇસમેં કુછ ઐસી ગહન સમસ્યાએં ઔર ઉનકા સમાધાન કિયા ગયા હૈ જિસકા ઉલ્લેખ ઇસસે પૂર્વ ઇતને સરલ તથા આકર્ષક ઢંગ સે નહીં હુઆ થા૤ સારાંશ ઇસ રચના કા યહ હૈ કિ એક ભૂલા-ભટકા શાયર જન્નત મેં પહુઁચ જાતા હૈ૤ અપને વિચારોં મેં વહ ઇતના ડૂબા હુઆ હૈ કિ જન્નત કી ખૂબસૂરતિયોં કી ઓર આઁખ તક ઉઠાકર નહીં દેખતા૤ જન્નત કી હર હૂર ઉસે દેખતી હૈ ઔર કહતી હૈ કિ તૂ બડ઼ા વિચિત્ર પ્રાણી હૈ, ન તૂ શરાબ પીતા હૈ, ન મેરી ઓર દેખતા હૈ ! ઇસપર શાયર ઉત્તર દેતા હૈ કિ મેરા મન જન્નત મેં નહીં લગતા૤ આકાંક્ષા કી કસક મુઝે કહીં ચૈન નહીં લેને દેતી૤ જબ મૈં કિસી રૂપવાન કો દેખતા હૂઁ જો બજાય ઇસકે કિ મૈં ઉસકે રૂપ કી સરાબના કરૂઁ યા ઉસસે આનન્દિત હોઊઁ મેરે મન મેં તુરન્ત યહ ઇચ્છા ઉત્પન્ન હો જાતી હૈ કિ કાશ મૈંને ઇસસે અધિક રૂપવાન કો દેખા હોતા૤

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

શ્રેણીઓ

%d bloggers like this: