Posted by: bazmewafa | 09/06/2012

મલબે કા માલિક—મોહન રાકેશ

મલબે કા માલિક—મોહન રાકેશ

પૂરે સાઢ઼ે સાત સાલ કે બાદ લાહૌર સે અમૃતસર આયે થે૤ હાકી કા મૈચ દેખને કા તો બહાના હી થા, ઉન્હેં જ્યાદા ચાવ ઉન ઘરોં ઔર બાજારોં કો ફિર સે દેખને કા થા, જો સાઢ઼ે સાત સાલ પહલે ઉનકે લિએ પરાયે હો ગયે થે૤ હર સડ઼ક પર મુસલમાનોં કી કોઈ ન કોઈ ટોલી ઘૂમતી નજર આ જાતી થી૤ ઉનકી આંખેં ઇસ આગ્રહ કે સાથ વહાં કી હર ચીજ કો દેખ રહી થીં, જૈસે વહ શહર સાધારણ
શહર ન હોકર એક ખાસ આકર્ષણ કા કેન્દ્ર હો૤
તંગ બાજારોં મેં સે ગુજરતે હુએ વે એક-દૂસરે કો પુરાની ચીજોં કી યાદ દિલા રહે થે– દેખ, ફતહદીના, મિસરી બાજાર મેં અબ મિસરી કી દુકાને પહલે સે કિતની કમ રહી ગયી હૈં ઉસ નુક્કડ઼ પર સુક્ખી ભઠિયારન કી ભટ્ઠી થી, જહાં અબ વહ પાન વાલા બૈઠા હૈ યહ નમક મણ્ડી દેખ લો, ખાન સાહબ ! યહાં કી એક-એક લલાઇન વહ નમકીન હોતી હૈ કિ બસ ૤
બહુત દિનોં કે બાદ બાજારોં મેં તુર્રેદાર પગડ઼િયા ઔર લાલ તુર્કી ટોપિયાં દિખાયી દે રહી થીં૤ લાહૌર સે આયે હુએ મુસલમાનોં મેં કાફી સંખ્યા ઐસે લોગોં કી થી, જિન્હેં વિભાજન કે સમય મજબૂર હોકર અમૃતસર છોડ઼કર જાના પડ઼ા થા૤ સાઢ઼ે સાત સાલ મેં આયે અનિવાર્ય પરિવર્તનોં કો દેખકર કહીં ઉનકી આંખોં મેં હૈરાની ભર જાતી ઔર કહીં અફસોસ ઘિર આતા– વલ્લાહ, કટડ઼ા જયમલસિંહ
ઇતના ચૌડ઼ા કૈસે હો ગયા૤ ક્યા ઇસ તરફ કે સબકે સબ મકાન જલ ગયે? યહાં હકીમ આસિફ અલી કી દુકાન થી ન? અબ યહાં એક મોચી ને કબ્જા કર રખા હૈ૤
ઔર કહીં-કહીં ઐસે ભી વાક્ય સુનાયી દે જાતે– વલી, યહ મસ્જિદ જ્યોં કી ત્યોં ખડ઼ી હૈ? ઇન લોગોં ને ઇસકા ગુરૂદ્વારા નહીં બના દિયા?
જિસ રાસ્તે સે ભી પાકિસ્તાનિયોં કી ટોલી ગુજરતી, શહર કે લોગ ઉત્સુકતાપૂર્વક ઉસકી ઓર દેખતે રહતે૤ કુછ લોગ અબ ભી મુસલમાનોં કો આતે દેખકર શંકિત-સે રાસ્તે હટ જાતે થે, જબકિ દૂસરે આગે બઢ઼કર ઉનસે બગલગીર હોને લગતે થે૤ જ્યાદાતર વે આગંતુકોં સે ઐસે-ઐસે સવાલ પૂછતે થે કિ આજકલ લાહૌર કા ક્યા હાલ હૈ? અનાકરકલી મેં અબ પહલે જિતની રૌનક હોતી હૈ યા નહીં?
સુના હૈ, શાહાલમી ગેટ કા બાજાર પૂરા નયા બના હૈ? કૃષ્ણ નગર મેં તો કોઈ ખાસ તબ્દીલી નહીં આયી? વહાં કા રિશ્વતપુરા ક્યા વાકઈ રિશ્વત કે પૈસે સે બના હૈ? કહતે હૈં પાકિસ્તાન મેં અબ બુર્કા બિલ્કુલ ઉડ઼ ગયા હૈ, યહ ઠીક હૈ? ઇન સવાલોં મેં ઇતની આત્મીયતા ઝલકતી થી કિ લગતા થા કિ લાહૌર એક શહર નહીં, હજ઼ારોં લોગોં કા સગા -સંબંધી હૈ, જિસકે હાલાત જાનને કે લિએ વે
ઉત્સુક હૈં૤ લાહૌર સે આએ હુએ લોગ ઉસ દિન શહર-ભર કે મેહમાન થે, જિનસે મિલકર ઔર બાતેં કરકે લોગોં કો ખામખહ ખુશી કા અનુભવ હોતા થા૤
બાજાર બાંસા અમૃતસર કા એક ઉપેક્ષિત-સા બાજાર હૈ, જો વિભાજન સે પહલે ગરીબ મુસલમાનોં કી બસ્તી થી૤ વહાં જ્યાદાતર બાંસ ઔર શહતીરોં કી હી દુકાનેં થીં, જો સબકી સબ એક હી આગ મેં જલ ગયી થીં૤ બાજાર બાંસાં કી આગ અમૃતસર કી સબસે ભયાનક આગ થી, જિસસે કુછ દેર કે લિએ તો સારે શહર કે જલ જાને કા અન્દેશા પૈદા હો ગયા થા૤ બાજાર બાંસા કે આસપાસ કે કઈ
મુહલ્લોં કો તો ઉસ આગ ને અપની લપેટ મેં લે હી લિયા થા૤ ખૈર, કિસી તરહ વહ આગ કાબૂ મેં આ તો ગયી, પર ઉસમેં મુસલમાનોં કે એક એક ઘર કે સાથ હિન્દુઓં કે ભી ચાર-ચાર, છહ-છહ ઘર જલકર રાખ હો ગયે૤ અબ સાઢ઼ે સાત સાલ મેં ઉનમેં સે કઈ ઇમારતેં તો ફિર સે ખડ઼ી હો ગયી થીં, મગર જગહ-જગહ મલબે કે ઢેર અબ ભી મૌજૂદ થે૤ નયી ઇમારતોં કે બીચ-બીચ મેં મલબે કે ઢેર
અજીબ હી વાતાવરણ પ્રસ્તુત કરતે થે૤
બાજાર બાંસાં મેં ઉસ દિન ભી ચહલ-પહલ નહીં થી, ક્યોંકિ ઉસ બાજાર કે જ્યાદાતર વાશિંદે તો અપને મકાનોં કે સાથ હી-શહીદ હો ગયે થે ઔર જો બચકર ચલે ગયે થે, ઉનમેં શાયદ લૌટકર આને કી હિમ્મત બાકી નહીં રહી થી૤ સિર્ફ઼ એક દુબલા-પતલા બૂઢ઼ા મુસલમાન હી ઉસ વીરાન બાજ઼ાર મેં આયા ઔર વહાઁ કી નઈ ઔર જલી હુઈ ઇમારતોં કો દેખકર જૈસે ભૂલ-ભુલૈયા મેં પડ઼ ગયા૤ બાંયેં હાથ
કો જાને વાલી ગલી કે પાસ પહુઁચકર ઉસકે કદમ અન્દર મુડ઼ને કો હુએ, મગર ફિર વહ હિચકિચાકર વહાં બાહર હી ખડ઼ા રહ ગયા, જૈસે ઉસે નિશ્ચય નહીં હુઆ કિ વહ વહી ગલી હૈ યા નહીં, જિસમેં વહ જાના ચાહતા હૈ૤ ગલી મેં એક તરફ કુછ બચ્ચે કીડ઼ી-કાડ઼ા ખેલ રહે થે ઔર કુછ અંતર પર દો સ્ત્રિયાં ઊંચી આવાજ મેં ચીખતી હુઈ એક-દૂસરી કો ગાલિયાં દે રહી થીં૤
— સબ કુછ બદલ ગયા, મગર બોલિયાં નહીં બદલીં! -બુડ્ઢ઼ે મુસલમાન ને ધીમે સ્વર મેં અપને સે કહા ઔર છડ઼ી કા સહારા લિયે ખડ઼ા રહા૤ ઉસકે ઘુટને પાજામેં સે બાહર કો નિકલ રહે થે ઔર ઘુટનોં કે થોડ઼ા ઊપર હી ઉસકી શેરવાની મેં તીન-ચાર પૈબંદ લગે થે૤ ગલી મેં એક બચ્ચા રોતા હુઆ બાહર કો આ રહા થા૤ ઉસને ઉસે પુચકાર કર પુકારા– ઇધર આ, બેટે, આ ઇધર! દેખ તુઝે ચિજ્જલી
દેંગે, આ૤ -ઔર વહ અપની જેબ મેં હાથ ડાલકર ઉસે દેને કે લિએ કોઈ ચીજ ઢૂંઢ઼ને લગા૤ બચ્ચા ક્ષણભર કે લિએ ચુપ કર ગયા, લેકિન ફિર ઉસને હોંઠ બિસૂર લિયે ઔર રોને લગા૤ એક સોલહ-સત્રહ બરસ કી લડ઼કી ગલી કે અંદર સે દૌડ઼તી હુઈ આયી ઔર બચ્ચે કી બાંહ પકડ઼કર ઉસે ઘસીટતી હુઈ ગલી મેં લે ચલી૤ બચ્ચા રોને કે સાથ-સાથ અપની બાંહ છુડ઼ાને કે લિએ મચલને લગા૤ લડ઼કી ને
ઉસે બાંહોં મેં ઉઠા કર અપને સાથ ચિપકા લિયા ઔર ઉસકા મુંહ ચૂમતી હુઈ બોલી– ચુપ કર, મેરા વીર! રોએગા તો તુઝે વહ મુસલમાન પકડ઼ કર લે જાએગા, મૈં વારી જાઊં; ચુપ કર !
બુઙ્ઢે મુસલમાન ને બચ્ચે કો દેને કે લિએ જો પૈસા નિકાલા થા, વહ વાપસ જેબ મેં રખ લિયા૤ સિર સે ટોપી ઉતારકર ઉસને વહાં થોડ઼ા ખુજલાયા ઔર ટોપી બગલ મેં દબા લી૤ ઉસકા ગલા ખુશ્ક હો રહા થા ઔર ઘુટને જરા-જરા કાંપ રહે થે૤ ઉસને ગલી કે બાહર કી બંદ દુકાન કે તખ્તે કા સહારા લે લિયા ઔર ઔપી ફિર સે સિર લગા લી૤ ગલી કે સામને જહાં પહલે ઊંચી-ઊંચી શહતીરિયાં રખી
રહતી થીં, વહાં અબ એક તિમંજિલા મકાન ખડ઼ા થા૤ સામાને બિજલી કે તાર પર દો મોટી-મોટી ચીલેં બિલ્કુલ જડ઼ હોકર બૈઠી થીં૤ બિજલી કે ખંભે કે પાસ થોડ઼ી ધૂપ થી૤ વહ કઈ પલ ધૂપ મેં ઉડ઼તે હુએ જર્રોં કો દેખતા રહા૤ ફિર ઉસકે મુંહ સે નિકલા– યા માલિક!
એક નવયુવક ચાબિયોં કા ગુચ્છા ઘુમાતા હુઆ ગલી કી ઓર આયા ઓર બુડ્ઢ઼ે કો વહાં ખડ઼ે દેખકર ઉસને રૂકકર પૂછા– કહિએ મિયાં જી, યહાં કિસ તરહ ખડ઼ે હૈં?
બુડ્ઢ઼ે મુસલમાન કી છાતી ઔર બાંહોં મેં હલ્કી-સી કંપકંપી હુઈ ઔર ઉસને હોંઠોં પર જબાન ફેરકર નવયુવક કો ધ્યાન સે દેખતે હુએ પૂછા– બેટે, તેરા નામ મનોરી તો નહીં હૈ?
નવયુવક ને ચાબિયોં કા ગુચ્છા હિલાના બંદ કરકે મુટ્ઠી મેં લે લિયા ઔર આશ્ચર્ય કે સાથ પૂછા– આપકો મેરા નામ કૈસે પતા હૈ?
— સાઢ઼ે સાત સાલ પહલે તૂ બેટે, ઇતના-સા થા૤ -યહ કહકર બુઙ્ઢે ને મુસ્કરાને કી કોશિશ કી૤
— આપ આજ પાકિસ્તાન સે આએ હૈ? -મનોરી ને પૂછા૤
— હાં, મગર પહલે હમ ઇસી ગલી મેં રહતે થે, -બુઙ્ઢે ને કહા– મેરા લડ઼કા ચિરાગદીન તુમ લોગોં કા દર્જી થા૤ તકસીમ સે છહ મહીને પહલે હમ લોગોં ને યહાં અપના નયા મકાન બનાયા થા૤
— ઓ, ગની મિયાં૤ -મનોરી ને પહચાન કર કહા૤
— હાં બેટે, મૈં તુમ લોગોં કા ગની મિયાં હૂં૤ ચિરાગ ઔર ઉસકે બીવી-બચ્ચે તો નહીં મિલ સકતે, મગર મૈંને કહા કિ એક બાર મકાન કી સૂરત હી દેખ લૂં૤ ઔર ઉસને ટોપી ઉતાર કર સિર પર હાથ ફેરતે હુએ આંસુઓં કો બહને સે રોક લિયા૤
— આપ તો શાયદ કાફી પહલે હી યહાં સે ચલે ગયે થે? -મનોરી ને સ્વર મેં સંવેદના લાકર કહા૤
— હાં, બેટે, મેરી બદબખ્તી થી કિ પહલે અકેલા નિકલકર ચલા ગયા૤ યહાં રહતા, તો ઉનકે સાથ મૈં ભી…૤ ઔર કહતે-કહતે ઉસે અહસાસ હો આયા કિ ઉસે ઐસી બાત નહીં કહની ચાહિએ૤ ઉસને બાત મુંહ મેં રોક લી, મગર આંખ મેં આએ હુએ આઁસુઓં કો બહ જાને દિયા૤
— છોડિએ, ગની સાહબ, અબ બીતી બાતોં કો સોચને મેં ક્યા રખા હૈ? -મનોરી ને ગની કી બાંહ પકડ઼ કર કહા– આઇએ, આપકો આપકા ઘર દિખા દૂં?
ગલી મેં ખબર ઇસ રૂપ મેં ફૈલી થી કિ ગલી કે બાહર એક મુસલમાન ખડ઼ા હૈ, જો રામદાસી કે લડ઼કે કો ઉઠાને જા રહા થા ઉસકી બહન ઉસે પકડ઼ કર ઘસીટ લાયી, નહીં તો વહ મુસલમાન ઉસે લે ગયા હોતા૤ યહ ખબર પાતે હી જો સ્ત્રિયાં ગલી મેં પીઢ઼ે બિછાકર બૈઠી થીં, વે અપને-અપને પીઢ઼ે ઉઠા કર ઘરોં કે અન્દર ચલી ગયીં૤ ગલી મેં ખેલતે હુએ બચ્ચોં કો ભી ઉન સ્ત્રિયોં ને પુકાર-પુકારકર
ઘરોં મેં બુલા લિયા૤ મનોરી જબ ગની કો લેકર ગલી મેં આયા, તો ગલી મેં એક ફેરીવાલા રહ ગયા થા યા કુએઁ કે સાથ ઉગે હુએ પીપલ કે નીચે રક્ખા પહલવાન બિખરકર સોયા દિખાયી દે રહા થા૤ ઘરોં કી ખિડ઼કિયોં મેં સે ઔર કિવાડ઼ોં કે પીછે સે અલબત્તા કઈ ચેહરે ઝાઁક રહે થે૤ ગની કો ગલી મેં આતે દેખકર ઉનમેં હલ્કી-હલ્કી ચેમેગોઇયાં શુરૂ હો ગયીં૤ દાઢ઼ી કે સબ બાલી સફેદ હો જાને કે
બાવજૂદ લોગોં ને ચિરાગદીન કે બાપ અબ્દુલ ગની કો પહચાન લિયા થા૤
— વહ આપકા મકાન થા૤ -મનોરી ને દૂર સે એક મલબે કી ઓર સંકેત કિયા૤ ગની પલ-ભર કે લિએ ઠિઠકર ફટી-ફટી આંખોં સે ઉસકી ઓર દેખતા રહ ગયા૤ ચિરાગ ઔર ઉસકે બીવી -બચ્ચોં કી મૌત કો વહ કાફી અર્સા પહલે સ્વીકાર કર ચુકા થા, મગર અપને નયે મકાન કો ઇસ રૂપ મેં દેખકર ઉસે જો ઝુરઝુરી હુઈ, ઉસકે લિએ વહ તૈયાર નહીં થા૤ ઉસકી જબાન પહલે સે જ્યાદા ખુશ્ક હો
ગયી ઔર ઘુટને ભી ઔર જ્યાદા કાઁપને લગે૤
— વહ મલબા? -ઉસને અવિશ્વાસ કે સ્વર મેં પૂછા૤
મનોરી ને ઉસકે ચેહરે કા બદલા હુઆ રંગ દેખા૤ ઉસને ઉસકી બાંહ કો ઔર સહારા દેકર ઠહરે હુએ સ્વર મેં ઉત્તર દિયા– આપકા મકાન ઉન્હીં દિનોં જલ ગયા થા૤
ગની છડ઼ી કા સહારા લેતા હુઆ કિસી તરહ મલબે કે પાસ પહુઁચ ગયા૤ મલબે મેં અબ મિટ્ટી હી મિટ્ટી થી, જિસમેં જહાઁ-તહાઁ ટૂટી ઔર જલી હુઈ ઈટેં ફઁસી થીં૤ લોહે ઔર લકડ઼ી કા સામાન ઉસમેં સે ન જાને કબ કા નિકાલ લિયા ગયા થા૤ કેવલ જલે હુએ દરવાજે કી ચૌખટ ન જાને કૈસે બચી રહ ગઈ થી, જો મલબે મેં સે બાહર કો નિકલી હુઈ થી ૤ પીછે કી ઓર દો જલી હુઈ અલમારિયાં ઔર
બાકી થીં, જિનકી કાલિખ પર અબ સફેદી કી હલ્કી-હલ્કી તહ ઉભર આયી થી ૤ મલબે કો પાસ સે દેખકર ગની ને કહા– યહ રહ ગયા હૈ યહ?
   ઔર જૈસે ઉસકે ઘુટને જવાબ દે ગયે ઔર વહ જલી હુઈ ચૌખટ કો પકડ઼ કર બૈઠ ગયા૤ ક્ષણ-ભર બાદ ઉસકા સિર ભી ચૌખટ સે જા લગા ઔર ઉસકે મુઁહ સે બિલખને કી-સી આવાજ઼ નિકલી– હાએ! ઓએ, ચિરાગદીના!
જલે હુએ કિવાડ઼ કી ચૌખટ સાઢ઼ે સાત સાલ મલબે મેં સે સિર નિકાલે ખડ઼ી તો રહી થી, મગર ઉસકી લકડ઼ી બુરી તરહ ભુરભુરા ગયી થી૤ ગની કે સિર કે છૂને સે ઉસકે કઈ રેશે ઝડ઼કર બિખર ગયે૤ કુછ રેશે ગની કી ટોપી ઔર બાલોં પર આ ગિરે૤ લકડ઼ી કે રેશોં કે સાથ એક કૈંચુઆ ભી નીચે ગિરા, જો ગની કે પૈર સે છહ-આઠ ઇંચ દૂર નાલી કે સાથ બની ઈંટોં કી પટરી પર સરસરાને લગા૤ વહ
અપને લિએ સૂરાખ ઢૂંઢતા હુઆ જરા-સા સિર ઉઠાતા, મગર દો- એક બાર સિર પટકકર ઔર નિરાશ હોકર દૂસરી ઓર કો મુડ઼ જાતા૤
ખિડ઼કિયોં મેં સે ઝાઁકને વાલે ચેહરોં કી સંખ્યા પહલે સે કહીં બઢ઼ ગયી થી૤ઉનમેં ચેમેગોઇયાં ચલ રહી થીં કિ આજ કુછ ન કુછ જરૂર હોગા ચિરાગદીન કા બાપ ગની આ ગયા હૈ, ઇસલિએ સાઢ઼ે સાત સાલ પહલે કી સારી ઘટના આજ ખુલ જાયગી૤ લોગોં કો લગ રહા થા જૈસે વહ મલબા હી ગની કી સારી કહાની સુના દેગા કિ શામ કે વક્ત ચિરાગ ઊપર કે કમરે મેં ખાના ખા રહા થા જબ રક્ખે
પહલવાન ને ઉસે નીચે બુલાયા કિ વહ એક મિનટ આકર એક જરૂરી બાત સુન જાય૤ પહલવાન ઉન દિનોં ગલી કા બાદશાહ થા૤ હિંદુઓં પર હી ઉસકા કાફી દબદબા થા, ચિરાગ તો ખૈર મુસલમાન થા૤ ચિરાગ હાથ પર કૌર બીચ મેં હી છોડ઼કર નીચે ઉતર આયા૤ ઉસકી બીવી જુબૈદા ઔર દોનોં લડ઼કિયાં કિશ્વર ઔર સુલતાના ખિડ઼કિયોં મેં સે નીચે ઝાઁકને લગીં૤ ચિરાગ ને ડયોઢ઼ી સે બાહર કદમ રખા
હી થા કિ પહલવાન ને ઉસે કમીજ કે કાલર સે પકડ઼કર ખીંચ લિયા ઔર ઉસે ગલી મેં ગિરાકર ઉસકી છાતી પર ચઢ઼ બૈઠા૤ ચિરાગ ઉસકા છુરેવાલા હાથ પકડ઼કર ચિલ્લાયા– ન, રક્ખે પહલવાન મુઝે મત માર! હાય મુઝે બચાઓં! જુબૈદા! મુઝે બચા…! ઔર ઊપર સે જુબૈદા ચીખતી હુઈ નીચે ડયોઢ઼ી કી તરફ ભાગી૤ રક્ખે કે એક શગિર્દ ને ચિરાગ કી જદ્દોજહદ કરતી હુઈ બાહેં પકડ઼ લીં ઓર
રક્ખા ઉસકી જાંઘોં કો ઘુટને સે દબાયે હુએ બોલા– ચીખતા ક્યોં હૈ, ભૈણ કે… તુઝે પાકિસ્તાન દે રહા હૂઁ, લે!
ઔર જુબૈદા કે નીચે પહુઁચને સે પહલે હી ઉસને ચિરાગ કો પાકિસ્તાન દે દિયા૤
આસપાસ કે ઘરોં કી ખિડ઼કિયાઁ બંદ હો ગયીં૤ જો લોગ ઇસ દૃશ્ય કે સાક્ષી થે, ઉન્હોંને દરવાજે બંદ કરકે અપને કો ઇસ ઘટના કે ઉત્તરદાયિત્વ સે મુક્ત કર લિયા થા૤ બંદ કિવાડ઼ોં મેં ભી ઉન્હેં દેર તક જુબૈદા, કિશ્વર ઔર સુલતાના કે ચીખને કી આવાજેં સુનાયી દેતી રહીં૤ રક્ખે પહલવાન ઔર ઉસકે સાથિયોં ને ઉન્હેં ભી ઉસી રાત પાકિસ્તાન દેકર વિદા કર દિયા, મગર દૂસરે તબીલ રાસ્તે સે૤
ઉનકી લાશેં ચિરાગ કે ઘર મેં ન મિલકર બાદ મેં નહર કે પાની મેં પાયી ગયીં૤
દો દિન તક ચિરાગ કે ઘર કી ખાનાતલાશી હોતી રહી૤ જબ ઉસકા સારા સામાન લૂટા જા ચુકા તો ન જાને કિસને ઉસ ઘર કો આગ લગા દી૤ રક્ખે પહલવાન ને કસમ ખાઈ થી કિ વહ આગ લગાને વાલે કો જ઼િન્દા જ઼મીન મેં ગાડ઼ દેગા, ક્યોંકિ ઉસને ઉસ મકાન પર નજ઼ર રખ કર હી ચિરાગ કો મારને કા નિશ્ચય કિયા થા૤ ઉસને ઉસ મકાન કો શુદ્ધ કરને કે લિએ હવન-સામગ્રી ભી ખરીદ
રખી થી૤ મગર આગ લગાને વાલે કા પતા હી નહીં ચલ સકા, ઉસે જ઼િન્દા ગાડ઼ને કી નૌબત તો બાદ મેં આતી૤ અબ સાઢ઼ે સાત સાલ સે રક્ખા પહલવાન ઉસ મલબે કો અપની જાગીર સમઝતા આ રહા થા, જહાઁ ન વહ કિસી કો ગાય-ભૈંસ બાંધેન દેતા થા ઓર ન ખોંચા લગાને દેતા થા૤ ઉસ મલબે સે બિના ઉસકી અનુમતિ કે કોઈ ઈંટ ભી નહીં ઉઠા સકતા થા૤
લોગ આશા કર રહે થે કિ સારી કહાની જ઼રૂર કિસી ન કિસી તરહ ગની કે કાનોં તક પહુંચ જાયગી જૈસે મલબે કો દેખકર ઉસે અપને-આપ હી સારી ઘટના કા પતા ચલ જાયગા૤ ઔર ગની મલબે કી મિટ્ટી નાખૂનોં સે ખોદ-ખોદ કર અપને ઊપર ડાલ રહા થા ઔર દરવાજે કે ચૌખટ કો બાઁહ મેં લિયે હુએ રો રહા થા– બોલ, ચિરાગદીના, બોલ! તૂ કહાઁ ચલા ગયા, ઓએ! ઓ કિશ્વર! ઓ સુલ્તાન!
હાય મેરે બચ્ચે! ઓએઽઽ! ગની કો કહાઁ છોડ઼ દિયા, ઓએઽઽ!
ઔર ભુરભુરે કિવાડ઼ સે કડ઼ી કે રેશે ઝડ઼તે જા રહે થે૤
પીપલ કે નીચે સોએ હુએ રક્ખે પહલવાન કો કિસી ને જગા દિયા, યા વહ વૈસે હી જાગ ગયા૤ યહ જાનકર કિ પાકિસ્તાન સે અબ્દુલ ગની આયા હૈ ઓર અપને મકાન કે મલબે પર બૈઠા હૈ, ઉસકે ગલે મેં થોડ઼ા ઝાગ ઉઠ આયા, જિસસે ઉસે ખાઁસી હો આયી ઔર ઉસને કુઁએ કે ફ઼ર્શ પર થૂક દિયા૤ મલબે કી ઓર દેખકર ઉસકી છાતી સે ધૌંકની કા-સા સ્વર નિકલા ઔર ઉસકા નિચલા ઓંઠ થોડ઼ા
બાહર કો ફૈલ આયા૤
— ગની અપને મલબે પર બૈઠા હૈ૤
ઉસકે શાગિર્દ લચ્છે પહલવાને ને ઉસકે પાસ આકર બૈઠતે હુએ કહા૤
— મલબા ઉસકા કૈસે હૈ? મલબા હમારા હૈ!
પહલવાન ને ઝાગ કે કારણ ઘરઘરાઈ હુઈ આવાજ઼ મેં કહા૤
–મગર વહ વહાઁ પર બૈઠા હૈ ૤
લચ્છે ને આંખોં મેં રહસ્યમય સંકેત લાકર કહા૤
— બૈઠા હૈ, બૈઠા રહે, તૂ ચિલમ લા૤
ઉસકી ટાંગેં થોડ઼ી ફૈલ ગયીં ઔર ઉસને અપની નંગી જાંઘોં પર હાથ ફેરા૤
— મનોરી ને અગર ઉસે કુછ બતાયા-ઉતાયા તો…૤
લચ્છે ને ચિલમ ભરને કે લિએ ઉઠતે હુએ ઉસી રહસ્યપૂર્ણ દૃષ્ટિ સે દેખકર કહા૤
–મનોરી કી શામત આયી હૈ!
લચ્છે ચલા ગયા૤
કુઁએ પર પીપલ કી કઈ પુરાની પત્તિયાં બિખરી થીં૤ રક્ખા ઉન પતિયોં કો ઉઠા-ઉઠાકર હાથોં મેં મસલતા રહા૤ જબ લચ્છે ને ચિલમ કે નીચે કપડ઼ા લગાકર ઉસકે હાથ મેં દિયા તો ઉસને કશ ખીંચતે હુએ પૂછા– ઔર ભી તો કિસી સે ગની કી બાત નહીં હુઈ?
— નહીં૤
— લે૤
ઔર ઉસને ખાંસતે હુએ ચિલમ લચ્છે કે હાથ મેં દે દી૤ લચ્છે ને દેખા કિ મનોરી મલબે કી તરફ સે ગની કી બાંહ પકડ઼ે હુએ આ રહા હૈ૤ વહ ઉકડ઼ૂ હોકર ચિલમ કે લમ્બે-લમ્બે કશ ખીંચને લગા૤ ઉસકી આંખેં આધા ક્ષણ રક્ખેં કે ચેહરે પર ટિકતીં ઔર આધા ક્ષણ ગની કી ઓર લગી રહતીં૤
મનોરી ગની કી બાંહ પકડ઼ે હુએ ઉસસે એક કદમ આગે ચલ રહા થા, જૈસે ઉસકી કોશિશ હો કિ ગની કુંએ કે પાસ સે બિના રક્ખેં પહલવાન કો દેખે હી નિકલ જાય૤ મગર રક્ખા જિસ તરહ બિખરકર બૈઠા થા, ઉસસે ગની ને ઉસે દૂર સે હી દેખ લિયા૤ કુએઁ કે પાસ પહુઁચતે ન પહુઁચતે ઉસકી દોનોં બાહેં ફૈલ ગયીં ઔર ઉસને કહા– રક્ખે પહલવાન!
રક્ખે ને ગર્દન ઉઠાકર ઔર આંખેં જરા છોટી કરકે ઉસે દેખા૤ ઉસકે ગલે મેં અસ્પષ્ટ-સી ઘબરાહ હુઈ, પર વહ બોલા કુછ નહીં૤
— રક્ખે પહલવાન, મુઝે પહચાના નહીં?
ગની ને બાહેં નીચી કરકે કહા– મૈં ગની હૂઁ, અબ્દુલ ગની, ચિરાગદીન કા બાપ!
પહલવાન ને સન્દેહપૂર્ણ દૃષ્ટિ સે ઉસકા ઊપર સે નીચે તક જાયજા લિયા૤ અબ્દુલ ગની કી આંખોં મેં ઉસે દેખકર ચમક આ ગયી થી૤ સફેદ દાઢ઼ી કે નીચે ઉસકે ચેહરે કી ઝુરિયાઁ જ઼રા ફૈલ ગયી થીં૤ રક્ખે કા નિચલા હોંઠ ફડ઼કા, ફિર ઉસકી છાતી સે ભારી-સા સ્વર નિકલા– સુના ગનિયા!
ગની કી બાંહેં ફિર ફૈલને કો હુઈ, પરન્તુ પહલવાન પર કોઈ પ્રતિક્રિયા ન દેખકર ઉસી તરહ રહ ગયી૤ વહ પીપલ કે તને કા સહરા લેકર કુએઁ કી સિલ પર બૈઠ ગયા…
ઊપર ખિડ઼કિયોં મેં ચેમેગોઇયાં તેજ હો ગયીં કિ અબ દોનોં આમને-સામને આ ગએ હૈં, તો બાત જરૂર ખુલેગી ફ઼િર હો સકતા હૈ, દોનોં મેં ગાલી-ગલૌજ ભી હો અબ રક્ખા ગની કો કુછ નહીં કહ સકતા, અબ વો દિન નહીં રહે બડ઼ા મલબે કા માલિક બનતા થા! અસલ મેં મલબા ન ઇસકા હૈ, ન ગની કા૤ મલબા તો સરકાર કી મિલ્કિયત હૈ ક઼િસી કો ગાય કા ખૂઁટા નહીં લગાને દેતા૤ મનોરી ભી
ડરપોક હૈ૤ ઉસને ગની કો બતાયા ક્યોં નહીં કિ રક્ખે ને હી ચિરાગ ઔર ઉસકે બીવી-બચ્ચોં કો મારા હૈ? રક્ખા આદમી નહીં હૈ, સાંડ઼ હૈ૤ દિન ભર સાંડ઼ કી તરહ ગલી મેં ઘૂમતા હૈ૤ ગ઼ની બેચારા કિતના દુબલા હો ગયા હૈ૤ દાઢ઼ી કે સારે બાલ સફેદ હો ગયે હૈ!
ગની ને કુએં કી સિલ પર બૈઠકર કહા– દેખ, રક્ખે પહલવાન, ક્યા સે ક્યા રહ ગયા હૈ? ભરા-પૂરા ઘર છોડ઼કર ગયા થા ઔર આજ યહાં મિટ્ટી દેખને આયા હૂઁ૤ બસે હુએ ઘર કી યહી નિશાની રહ ગયી હૈ૤ તૂ સચ પૂછે, રક્ખે, તો મેરા યહ મિટ્ટી ભી છોડ઼કર જાને કો જી નહીં કરતા૤
ઔર ઉસકી આંખેં છલછલા આઈ૤
પહલવાન ને ફૈલી હુઈ ટાંગેં સમેટ લીં ઔર અંગોછા કુએં કી મુંડેર સે સે ઉઠાકર કંઘે પર ડાલ લિયા૤ લચ્છે ને ચિલમ ઉસકી તરફ બઢ઼ા દી ઔર વહ કશ ખીંચને લગા૤
— તૂ બતા, રક્ખે, યહ સબ હુઆ કિસ તરહ?
ગની આંસૂ રોકતા હુઆ આગ્રહ કે સાથ બોલા– તુમ લોગ ઉસકે પાસ થે, સબમેં ભાઈ-ભાઈ કી-સી મુહબ્બત થી, અગર વહ ચાહતા તો વહ તુમમેં સે કિસી કે ઘર મેં નહીં છિપ સકતા થા? ઉસે ઇતની ભી સમઝ નહીં આઈ!
— ઐસા હી હૈ ૤
રક્ખેં કો સ્વયં લગા કિ ઉસકી આવાજ મેં કુછ અસ્વાભાવિક-સી ગૂઁજ હૈ૤ ઉસકે હોંઠ ગાઢ઼ે લાર સે ચિપક-સે ગયે થે૤ ઉસકી મૂઁછોં કે નીચે સે પસીના ઉસકે હોંઠોં પર આ રહા થા૤ ઉસકે માથે પર કિસી ચીજ કા દબાવ પડ઼ રહા થા ઔર ઉસકી રીઢ઼ કી હડ્ડી સહારા ચાહ રહી થી૤
— પાકિસ્તાન કા ક્યા હાલ હૈં?
ઉસને વૈસે હી સ્વર મેં પૂછા૤ ઉસકે ગલે કી નસોં મેં તનાવ આ ગયા થા૤ ઉસને અંગોછે સે બગલોં કા પસીના પોંછા ઔર ગલે કા ઝાગ મુઁહ મેં ખીંચ કર ગલી મેં થૂક દિયા૤
— મૈં ક્યા હાલ બતાઊઁ, રક્ખે!
ગની દોનોં હાથોં સે છડ઼ી પર જોર દેકર ઝુકતા હુઆ બોલા– મેરા હાલ પૂછો, તો વહ ખુદા હી જાનતા હૈ૤ મેરા ચિરાગ સાથ હોતા તો ઔર બાત થી૤ રક્ખે! મૈંને ઉસે સમઝાયા થા કિ મરે સાથ ચલા ચલ૤ મગર વહ અડ઼ા રહા કિ નયા મકાન છોડ઼કર કૈસે જાઊઁ ૤ યહાઁ અપની ગલી હૈ, કોઈ ખ઼તરા નહીં હૈ૤ ભોલે કબૂતર ને યહ નહીં સોચા કિ ગલી મેં ખ઼તરા ન સહી, બાહર સે તો ખ઼તરા આ સકતા
હૈ૤ મકાન કી રખવાલી કે લિએ ચારોં જનોં ને જાન દે દી૤ રક્ખે! ઉસે તેરા બહુત ભરોસા થા૤ કહતા થા કિ રક્ખે કે રહતે કોઈ મેરા કુછ નહીં બિગાડ઼ સકતા૤ મગર જબ આની આઈ, તો રક્ખે કે રોકે ન રૂક સકી૤
રક્ખે ને સીધા હોને કી ચેષ્ટા કી, ક્યોંકિ ઉસકી રીઢ઼ કી હડ્ડી દર્દ કર રહી થી૤ ઉસે અપની કમર ઔર જાંઘોં કે જોડ઼ પર સખ્ત દબાવ મહસૂસ હો રહા થા૤ પેટ કી અંતડ઼િયોં કે પાસ જૈસે કોઈ ચીજ઼ ઉસકી સાઁસ કો જકડ઼ રહી થી૤ ઉસકા સારા જિસ્મ પસીને સે ભીગ ગયા થા ઓર ઉસકે પૈરોં કે તલુવોં મેં ચુનચુનાહટ હો રહી થી૤ બીચ-બીચ મેં ફલઝડ઼િયાઁ-સી ઊપર સે ઉતરતીં ઔર ઉસકી આઁખોં કે
સામને સે તૈરતી હુઈ નિકલ જાતીં૤ ઉસે અપની જબાન ઔર હોંઠોં કે બીચ કા અન્તર કુછ જ્યાદા મહસૂસ હો રહા થા૤ ઉસને અંગોછે સે હોંઠોં કે કોનોં કો સાફ કિયા ઔર ઉસકે મુઁહ સે નિકલા-
–હે પ્રભુ! સચ્ચિઆ, તૂ હી હૈ, તૂ હી હૈ, તૂ હી હૈ!
ગની ને લક્ષિત કિયા કિ પહલવાન કે હોંઠ સૂખ રહે હૈં ઓર ઉસકી આંખોં કે ઇર્દ-ગિર્દ દાયરે ગહરે હો આયે હૈં, તો વહ ઉસકે કંઘે પર હાથ રખકર બોલા– જી હલ્કાન ન કર, રક્ખિયા૤ જો હોની થી, સો હો ગયી૤ ઉસે કોઈ લૌટા થોડ઼ે હી સકતા હૈ૤ ખુદા નેક કી નેકી રખે ઔર બદ કી બદી માફ કરેં૤ મેરે લિએ ચિરાગ નહીં, તો તુમ લોગ તો હો૤ મુઝે આકર ઇતની હી તસલ્લી હુઈ કિ ઉસ
જ઼માને કી કોઈ તો યાદગાર હૈ૤ મૈંને તુમકો દેખ લિયા, તો ચિરાગ કો દેખ લિયા૤ અલ્લાહ તુમ લોગોં કો સેહતમંદ રખે૤ જીતે રહો ઔર ખુશિયાં દેખો!
ઔર ગની છડ઼ી પર દબાવ દેકર ઉઠ ખડ઼ા હુઆ૤ ચલતે હુએ ઉસને ફિર કહા– અચ્છા રક્ખે પહલવાન, યાદ રખના!
રક્ખે કે ગલે સે સ્વીકૃતિ કી મદ્ધમ-સી આવાજ નિકલી૤ અંગોછા બીચ મેં લિયે હુએ ઉસકે દોનોં હાથ જુડ઼ ગયે૤ ગની ગલી કે વાતાવરણ કો હસરત ભરી નજર સે દેખતા હુઆ ધીરે-ધીરે ગલી સે બાહર ચલા ગયા૤
ઊપર ખિડ઼કિયોં મેં થોડ઼ી દેર ચેમેગોઇયાં ચલતી રહીં કિ મનોરી ને ગલી સે બાહર નિકલકર જરૂર ગની કો સબ કુછ બતા દિયા હોગા૤ ગ઼ની કે સામને રક્ખે કા તાલૂ કિસ તરહ ખુશ્ક હો ગયા થા! રક્ખા અબ કિસ મુઁહ સે લોગોં કો મલબે પર ગાય બાંધને સે રોકેગા? બેચારી જુબૈદા! બેચારી કિતની અચ્છી થી! કભી કિસી સે મંદા બોલ નહીં બોલી૤ રક્ખે મરદૂદ કા ઘર, ન ઘાટ ૤ ઇસે કિસ
માઁ-બહન કા લિહાજ થા?
ઔર થોડ઼ી હી દેર મેં સ્ત્રિયાં ઘરોં સે ગલી મેં ઉતર આયીં, બચ્ચે ગલી મેં ગુલ્લી-ઉણ્ડા ખેલને લગે ઔર દો બારહ-તેરહ બરસ કી લડ઼કિયાં કિસી બાત પર એક-દૂસરી સે ગુત્થમગુત્થા હો ગયીં૤
રક્ખા ગહરી શામ તક કુએં પર બૈઠા ખંખરતા ઔર ચિલમ ફૂઁકતા રહા૤ કઈ લોગોં ને વહાઁ સે ગુજરતે હુએ ઉસસે પૂછા-
— રક્ખે શાહ, સુના હૈ આજ ગની પાકિસ્તાન સે આયા થા?
— આયા થા ૤ રક્ખે ને હર બાર એક હી ઉત્તર દિયા૤
— ફિર?
— ફિર કુછ નહીં, ચલા ગયા૤
રાત હોને પર પહલવાન રોજ઼ કી તરહ ગલી કે બાહર બાઈં ઓર કી દુકાન કે તખ્તે પર આ બૈઠા૤ રોજ઼ અક્સર વહ રાસ્તે સે ગુજરને વાલે પરિચિત લોગોં કો આવાજ઼ દે-દેકર બુલા લેતા થા ઔર ઉન્હેં સટ્ટે કે ગુર ઔર સેહત કે નુસ્ખે બતાયા કરતા થા૤ મગર ઉસ દિન વહ લચ્છે કો અપની વૈષ્નોં દેવી કી યાત્રા કા વિવરણ સુનાતા રહા, જો ઉસને પન્દ્રહ સાલ પહલે કી થી૤ લચ્છે કો વિદા કરકે
વહ ગલી મેં આયા, તો મલબે કે પાસ લોકૂ પંડિત કી ભૈંસ કો ખડ઼ી દેખકર વહ રોજ઼ કી આદત કે મુતાબિત ઉસે ધક્કે દે-દે કર હટાને લગા– તત્-તત્…તત્- તત્…
ઔર ભૈંસ કો હટાકર વહ સુસ્તાને કે લિએ મલબે કે ચૌખટ પર બૈઠ ગયા૤ ગલી ઉસ સમય બિકુલ સુનસાન થી૤ કમેટી કી કોઈ બત્તી ન હોને સે વહાઁ શામ સે હી અંધેરા હો જાતા થા૤ મલબે કે નીચે નાલી કા પાની હલ્કી આવાજ઼ કરતા હુઆ બહ રહા થા૤ રાત કી ખ઼ામોશી કે સાથ મિલી હુઈ કઈ તરહ કી હલ્કી-હલ્કી આવાજ઼ેં મલબે કી મિટ્ટી મેં સે નિકલ રહીં થીં ઋ ઋ ચ્યુ ચ્યુ ચ્યુ
ચિક્-ચિક્-ચિક્ ચિર્ર્ર્ર્ર્ર્ર્ ઇર્ર્ર્ર્ર્ -રીરીરીરી- ચિર્ર્ર્ર્ એક ભટકા હુઆ કૌઆ ન જાને કહાઁ સે ઉડ઼કર કડ઼ી કી ચૌખટ પર આ બૈઠા૤ ઉસસે લકડ઼ી કે રેશે ઇધર-ઉધર છિતરા ગયે૤ કૌએ કે વહાઁ બૈઠતે ને બૈઠતે મલબે કે એક કોને મેં લેટા હુઆ કુત્તા ગુર્રાકર ઉઠા ઔર જ઼ોર-જ઼ોર સે ભૌંકને લગા– વઉ-અઉ અઊ-વઊ૤ કૌવા કુછ દેર સહમા-સા ચૌખટ પર બૈઠા રહા, ફિર વહ પંખ ફડ઼ફડ઼ાતા હુઆ ઉડ઼કર કુએઁ
કે પીપલ પર ચલા ગયા૤ કૌએ કે ઉડ઼ જાને પર કુત્તા ઔર નીચે ઉતર આયા ઔર પહલવાન કી ઓર મુઁહ કરકે ભૌંકને લગા૤ પહલવાન ઉસે હટાને કે લિએ ભારી આવાજ મેં બોલા– દુર્ દુર્ દુર્ દુરે૤
મગર કુત્તા ઔર પાસ આકર ભૌંકને લગા– વઉ-અઉ-વઉ-વઉ-વઉ૤
–હટ હટ, દુર્રર્ર-દુર્રર્ર દુરે
વઊ-અઊ- અઊ-અઉ-અઉ૤
પહલવાન ને એક ઢેલા ઉઠાકર કુત્તે કી ઓર ફેંકા૤ કુત્તા થોડ઼ા પીછે હટ ગયા, પર ઉસકા ભૌંકના બંદ નહીં હુઆ૤ પહલવાન મુઁહ હી મુઁહ મેં કુત્તે કી માઁ કો ગાલી દેકર વહાઁ સે ઉઠ ખડ઼ા હુઆ ઔર ધીરે-ધીરે જાકર કુએઁ કી સિલ પર લેટ ગયા૤ પહલવાન કે વહાઁ સે હટને પર કુત્તા ગલી મેં ઉતર આયા ઔર કુએઁ કી ઓર મુઁહ કરકે ભૌંકને લગા૤ કાફ઼ી દેર ભૌંક કર જબ ગલી મેં ઉસે કોઈ પ્રાણી
ચલતા-ફિરતા દિખાયી નહીં દિયા તો વહ એક બાર કાન ઝટકકર મલબે પર લૌટ આયા ઔર વહાઁ કોને મેં બૈઠકર ગુર્રાને લગા૤

..

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

શ્રેણીઓ

%d bloggers like this: