Posted by: bazmewafa | 12/01/2011

ખુદાકી કસમ—–સઆદત હસન મંટો

ખુદાકી કસમ—–સઆદત હસન મંટો

ઉધર સે મુસલમાન ઔર ઇધર સે હિંદૂ અભી તક આ જા રહે થે. કૈંપોં કે કૈંપ ભરે પડ઼ે થે જિનમેં મિસાલ કે તૌર પર તિલ ધરને કે લિએ વાકઈ કોઈ જગહ નહીં થી.લેકિન ઇસકે બાવજૂદ ઉનમેં લોગ ઠુસે જા રહે થે૤ ગલ્લા નાકાફી હૈ , સેહત કી સુરક્ષા કા કોઈ ઇંતજામ નહીં , બીમારિયાં ફૈલ રહી હૈં , ઇસકા હોશ કિસકો થા ! એક અફરા – તફરી કા વાતાવરણ થા.

સન 48 કા આરંભ થા, સંભવત માર્ચ કા મહીના થા. ઇધર ઔર ઉધર દોનોં તરફ રજાકારોં કે જરિએ સે અપહૃત ઔરતોં ઔર બચ્ચોં કી બરામદગી કા પ્રશંસનીય કામ શુરૂ હો ચુકા થા. સૈકડ઼ોં મર્દ , ઔરતેં , લડકે ઔર લડ઼કિયાં ઇસ નેક કામ મેં હિસ્સા લે રહે થે. મૈં જબ ઉનકો કામ મેં લગે દેખતા તો મુઝે બડ઼ી આશ્ચર્યજનક ખુશી હાસિલ હોતી. યાની ખુદ ઇંસાન ઇંસાન કી બુરાઇયોં કે આસાર મિટાને કી કોશિશ મેં લગા હુઆ થા.જો અસ્મતેં લુટ ચુકી થીં , ઉનકો ઔર અધિક લૂટ – ખસોટ સે બચાના ચાહતા થા – કિસલિએ ?

ઇસલિએ ઉસકા દામન ઔર અધિક ધબ્બોં ઔર દાગોં સે ભરપૂર ન હો ? ઇસલિએ કિ વહ જલ્દી – જલ્દી અપની ખૂન સે લિથડ઼ી ઉંગલિયાં ચાટ લે ઔર અપને જૈસે પુરુષોં કે સાથ દસ્તરખાન પર બૈઠકર રોટી ખાએ ? ઇસલિએ કિ વહ ઇંસાનિયત કા સુઈ – ધાગા લેકર , જબ એક – દૂસરે આંખેં બંદ કિએ હૈં , અસ્મતોં કે ચાક રફૂ કર દે. કુછ સમઝ મેં નહીં આતા થા લેકિન ઉન રજ઼ાકારોં કી જદ્દોજહદ ફિર કાબિલે કદ્ર માલૂમ હોતી થી. ઉનકો સૈકડ઼ોં મુશ્કિલોં કા સામના કરના પડ઼ા થા. હજારોં બખેડ઼ે ઉન્હેં ઉઠાને પડ઼તે થે , ક્યોંકિ જિન્હોંને ઔરતેં ઔર લડ઼કિયાં ઉઠાઈ થીં , અસ્થિર થે. આજ ઇધર કલ ઉધર, અભી ઇસ મોહલ્લે મેં , કલ ઉસ મોહલ્લે મેં. ઔર ફિર આસપાસ કે આદમી ઉનકી મદદ નહીં કરતે થે. અજીબ અજીબ દાસ્તાનેં સુનને મેં આતી થીં.

એક સંપર્ક અધિકારી ને મુઝે બતાયા કિ સહારનપુર મેં દો લડ઼કિયોં ને પાકિસ્તાન મેં અપને માં – બાપ કે પાસ જાને સે ઇનકાર કર દિયા. દૂસરે ને બતાયા કિ જબ જાલંધર મેં જબર્દસ્તી હમને એક લડ઼કી કો નિકાલા તો કાબિજ કે સારે ખાનદાન ને ઉસે યૂં અલવિદા કહી જૈસે વહ ઉનકી બહૂ હૈ ઔર કિસી દૂર – દરાજ સફર પર જા રહી હૈ. કઈ લડ઼કિયોં ને માં – બાપ કે ખૌફ સે રાસ્તે મેં આત્મહત્યા કર લી. કુછ સદમે સે પાગલ હો ચુકી થીં , કુછ ઐસી ભી થી જિન્હેં શરાબ કી લત પડ઼ ચુકી થી. ઉનકો પ્યાસ લગતી તો પાની કી બજાય શરાબ માંગતી ઔર નંગી – નંગી ગાલિયાં બકતીં. મૈં ઉન બરામદ કી હુઈ લડ઼કિયોં ઔર ઔરતોં કે બારે મેં સોચતા તો મેરે મન મેં સિર્ફ ફૂલે હુએ પેટ ઉભરતે. ઇન પેટોં કા ક્યા હોગા ? ઉનમેં જો કુછ ભરા હૈ , ઉસકા માલિક કૌન બને , પાકિસ્તાન યા હિંદુસ્તાન ? ઔર વહ નૌ મહીને કી બારવરદારી , ઉસકી ઉજ્રત પાકિસ્તાન અદા કરેગા યા હિંદુસ્તાન ? ક્યા યહ સબ જાલિમ ફિતરત યા કુદરત કે બહીખાતે મેં દર્જ હોગા ? મગર ક્યા ઇસમેં કોઈ પન્ના ખાલી રહ ગયા હૈ ?

બરામદ ઔરતેં આ રહી થીં , બરામદ ઔરતેં જા રહી થીં. મૈં સોચતા થા યે ઔરતેં ભગાઈ હુઈં ક્યોં કહલાઈ જાતી થીં ? ઇન્હેં અપહૃત કબ કિયા ગયા હૈ ? અપહરણ તો બડ઼ા રોમૈંટિક કામ હૈ જિસમેં મર્દ ઔર ઔરતેં દોનોં શામિલ હોતે હૈં. વહ એક ઐસી ખાઈ હૈ જિસકો ફાંદને સે પહલે દોનોં રૂહોં કે સારે તાર ઝનઝના ઉઠતે હૈં. લેકિન યહ અગવા કૈસા હૈ કિ એક નિહત્થી કો પક઼ડ઼ કર કોઠરી મેં કૈદ કર લિયા ?

લેકિન વહ જમાના ઐસા થા કિ તર્ક – વિતર્ક ઔર ફલસફા બેકાર ચીજેં થીં. ઉન દિનોં જિસ તરહ લોગ ગર્મિયોં મેં ભી દરવાજે ઔર ખિડ઼કિયાં બંદ કર સોતે થે , ઇસી તરહ મૈંને ભી અપને દિલ – દિમાગ મેં સબ ખિડ઼કિયાં દરવાજે બંદ કર લિયે થે. હાલાંકિ ઉન્હેં ખુલા રખને કી જ્યાદા જરૂરત ઉસ વક્ત થી , લેકિન મૈં ક્યા કરતા? મુઝે કુછ સૂઝતા નહીં થા. બરામદ ઔરતેં આ રહી થીં. બરામદ ઔરતેં જા રહી થીં. યહ આવાગમન જારી થા , તમામ તિજારતી વિશેષતાઓં કે સાથ. ઔર પત્રકાર , કહાનીકાર ઔર શાયર અપની કલમ ઉઠાએ શિકાર મેં વ્યસ્ત થે. લેકિન કહાનિયોં ઔર નજમોં કા એક બહાવ થા જો ઉમડ઼ા ચલા આ રહા થા. કલમોં કે કદમ ઉખડ઼ – ઉખડ઼ જાતે થે. ઇતને સૈદ થે કિ સબ બૌખલા ગએ થે. એક સંપર્ક અધિકારી મુઝસે મિલા. કહને લગા , તુમ ક્યોં ગુમસુમ રહતે હો ? મૈંને કોઈ જવાબ ન દિયા. ઉસને મુઝે એક દાસ્તાન સુનાઈ.

અપહૃત ઔરતોં કી તલાશ મેં હમ મારે – મારે ફિરતે હૈં. એક શહર સે દૂસરે શહર , એક ગાંવ સે દૂસરે ગાંવ , ફિર તીસરે ગાંવ ફિર ચૌથે. ગલી – ગલી , મોહલ્લે – મોહલ્લે , કૂચે – કૂચે. બડ઼ી મુશ્કિલોં સે લક્ષ્ય મોતી હાથ આતા હૈ.

મૈંને દિલ મેં કહા , કૈસે મોતી … મોતી , નકલી યા અસલી ?

તુમ્હેં માલૂમ નહીં હમેં કિતની દિક્કતોં કા સામના કરના પડ઼તા હૈ , લેકિન મૈં તુમ્હેં એક બાત બતાને વાલા થા. હમ બૉર્ડર કે ઇસ પાર સૈકડ઼ોં ફેરે કર ચુકે હૈં. અજીબ બાત હૈ કિ મૈંને હર ફેરે મેં એક બુઢ઼િયા કો દેખા. એક મુસલમાન બુઢ઼િયા કો – અધેડ઼ ઉમ્ર કી થી. પહલી બાર મૈંને ઉસે જાલંધર મેં દેખા થા – પરેશાન , ખાલી દિમાગ , વીરાન આંખેં , ગર્દ વ ગુબાર સે અટે હુએ બાલ , ફટે હુએ કપડ઼ે. ઉસે તન કા હોશ થા ન મન કા. લેકિન ઉસકી નિગાહોં સે યહ જાહિર થા કિ કિસી કો ઢૂંઢ રહી હૈ. મુઝે બહન ને બતાયા કિ યહ ઔરત સદમે કે કારણ પાગલ હો ગઈ હૈ. પટિયાલા કી રહને વાલી હૈ. ઇસકી ઇકલૌતી લડ઼કી થી જો ઇસે નહીં મિલતી. હમને બહુત જતન કિએ હૈં ઉસે ઢૂંઢને કે લિએ મગર નાકામ રહે હૈં. શાયદ દંગોં મેં મારી ગઈ હૈ , મગર યહ બુઢ઼િયા નહીં માનતી. દૂસરી બાર મૈંને ઉસ પગલી કો સહારનપુર કે બસ અડ્ડે પર દેખા. ઉસકી હાલત પહલે સે કહીં જ્યાદા ખરાબ ઔર જર્જર થી. ઉસકે હોઠોં પર મોટી મોટી પપડ઼િયાં જમી થીં. બાલ સાધુઓં કે સે બને થે. મૈંને ઉસસે બાતચીત કી ઔર ચાહા કિ વહ અપની વ્યર્થ તલાશ છોડ઼ દે. ચુનાંચે મૈંને ઇસ મતલબ સે બહુત પત્થરદિલ બનકર કહા , માઈ તેરી લડ઼કી કત્લ કર દી ગઈ થી.

પગલી ને મેરી તરફ દેખા , ‘ કત્લ ?… નહીં ’ ઉસકે લહજે મેં ફૌલાદી યકીન પૈદા હો ગયા. ‘ ઉસે કોઈ કત્લ નહીં કર સકતા. મેરી બેટી કો કોઈ કત્લ નહીં કર સકતા ’ ઔર વહ ચલી ગઈ અપની વ્યર્થ તલાશ મેં. મૈંને સોચા , એક તલાશ ઔર ફિર …. લેકિન પગલી કો ઇતના યકીન થા કિ ઉસકી બેટી પર કોઈ કૃપાણ નહીં ઉઠ સકતી. કોઈ તેજધાર યા કુંદ છુરા ઉસકી ગર્દન પર નહીં બઢ઼ સકતા. ક્યા વહ અમર થી ? યા ક્યા ઉસકી મમતા અમર થી ? મમતા તો ખૈર અમર હોતી હૈ. ફિર ક્યા વહ અપની મમતા ઢૂંઢ રહી થી. ક્યા ઇસને ઉસે કહીં ખો દિયા ? તીસરે ફેરે પર મૈંને ઉસે ફિર દેખા. અબ વહ બિલ્કુલ ચીથડ઼ોં મેં થી. કરીબ – કરીબ નંગી. મૈંને ઉસે કપડ઼ે દિએ મગર ઉસને કુબૂલ ન કિએ. મૈંને ઉસસે કહા , માઈ મૈં સચ કહતા હૂં , તેરી લડ઼કી પટિયાલે મેં હી કત્લ કર દી ગઈ થી.

ઉસને ફિર ફૌલાદી યકીન કે સાથ કહા , ‘ તૂ ઝૂઠ કહતા હૈ ’

મૈંને ઉસસે અપની બાત મનવાને કી ખાતિર કહા , ‘ નહીં મૈં સચ કહતા હૂં. કાફી રો – પીટ લિયા હૈ તુમને. ચલો મેરે સાથ મૈં તુમ્હેં પાકિસ્તાન લે ચલૂંગા ’ ઉસને મેરી બાત ન સુની ઔર બડ઼બડ઼ાને લગી બડ઼બડ઼ાતે હુએ વહ એકદમ ચૌંકી. અબ ઉસકે લહજે મેં યકીન ફૌલાદ સે ભી ઠોસ થા , ‘ નહીં મેરી બેટી કો કોઈ કત્લ નહીં કર સકતા ’

મૈંને પૂછા , ક્યોં ?

બુઢ઼િયા ને હૌલે – હૌલે કહા , ‘ વહ ખૂબસૂરત હૈ. ઇતની ખૂબસૂરત કિ કોઈ કત્લ નહીં કર સકતા. ઉસે તમાચા તક નહીં માર સકતા. ’

મૈં સોચને લગા , ક્યા વાકઈ વહ ઇતની ખૂબસૂરત થી૤ હર માં કી આંખોં મેં ઉસકી ઔલાદ ચાંદ કા ટુકડ઼ા હોતી હૈ૤ લેકિન હો સકતા હૈ વહ લડ઼કી વાસ્તવ મેં ખૂબસૂરત હો. મગર ઇસ તૂફાન મેં કૌન સી ખૂબસૂરતી હૈ જો ઇંસાન કે ખુરદરે હાથોં સે બચી હૈ. હો સકતા હૈ પગલી ઇસ થોથે ખ્યાલ કો ધોખા દે રહી હો. ફરાર કે લાખોં રાસ્તે હૈં. દુખ એક ઐસા ચૌક હૈ જો અપને ઇર્દગિર્દ લાખોં બલ્કિ કરોડ઼ોં સડ઼કોં કા જાલ બના દેતા હૈ.

બૉર્ડર કે ઇસ પાર કઈ ફેરે હુએ. હર બાર મૈંને ઉસ પગલી કો દેખા. અબ વહ હડ્ડિયોં કા ઢાંચા રહ ગઈ થઈ. નજર કમજોર હો ગઈ થીં. ટટોલ – ટટોલકર ચલતી થી , લેકિન ઉસકી તલાશ જારી થી. બડ઼ી તલ્લીનતા સે ઉસકા યકીન ઉસી તરહ સ્થિર થા કિ ઉસકી બેટી જિંદા હૈ. ઇસલિએ કિ ઉસે કોઈ માર નહીં સકતા.

બહન ને મુઝસે કહા , ‘ ઇસ ઔરત સે મગજમારી ફિજૂલ હૈ. ઇસકા દિમાગ ચલ ચુકા હૈ. બેહતર યહી હૈ કિ તુમ ઇસે પાકિસ્તાન લે જાઓ ઔર પાગલખાને મેં દાખિલ કરા દો ’

મૈંને ઉચિત ન સમઝા. ઉસકી યહ ભ્રામક તલાશ તો ઉસકી જિંદગી કા એકમાત્ર સહારા થી. જિસે મૈં ઉસસે છીનના નહીં ચાહતા તા. મૈં ઉસે એક લંબે – ચૌડ઼ે પાગલખાને સે , જિસસે વહ મીલોં કી યાત્રા તય કરકે અપને પાંવોં કે આંબલોં કી પ્યાર બુઝા હી થી , ઉઠાકર એક છોટી સી ચારદીવારી મેં કૈદ કરના નહીં ચાહતા થા.

આખરી બાર મૈંને ઉસે અમૃતસર મેં દેખા. ઉસકી દયનીય સ્થિતિ ઐસી થી કિ મેરી આંખોં મેં આંસૂ આ ગએ. મૈંને ફૈસલા કર લિયા કિ ઉસે પાકિસ્તાન લે જાઊંગા ઔર પાગલખાને મેં દાખિલ કરા દૂંગા. એક ફરીદ કે ચૌક મેં ખડ઼ી અપની આધી અંધી આંખોં સે ઇધર – ઉધર દેખ રહી થી. ચૌક મેં કાફી ચહલપહલ થી. મૈં બહન કે સાથ એક દુકાન પર બૈઠા એક અપહૃત લ઼ડ઼કી કે બારે મેં બાત કર રહા થા , જિસકે બારે મેં હમેં યહ સૂચના મિલી થી કિ વહ બાજાર સબૂનિયા મેં એક હિંદૂ બનિયે કે ઘર મૌજૂદ હૈ. યહ ગુફ્તગૂ ખત્મ હુઈ કિ મૈં ઉઠા કિ ઉસ પગલી કો ઝૂઠસચ કહકર પાકિસ્તાન લે જાને કે લિએ તૈયાર કરૂં. તભી એક જોડ઼ા ઉધર સે ગુજરા. ઔરત ને ઘૂંઘટ નિકાલા હુઆ થા. છોટા સા ઘૂંઘટ. ઉસકે સાથ એક સિખ નૌજવાન થા. બડ઼ા છૈલછબીલા , તંદુરુસ્ત, તીખે – તીખે નક્શોં વાલા. જબ યે દોનોં ઉસ પગલી કે પાસ સે ગુજરે તો નૌજવાન એકદમ ઠિઠક ગયા. ઉસને દો કદમ પીછે હટકર ઔરત કા હાથ પકડ઼ લિયા. કુછ ઇસ અચાનક તૌર પર કિ લડ઼કી ને અપને છોટા સા ઘૂંઘટ ઉઠાયા. લટ્ઠે કી ધુલી હુઈ સફેદ ચાદર કે ચૌખટે મેં મુઝે એક ઐસા ગુલાબી ચેહરા નજર આયા જિસકા હુસ્ન બયાન કરને મેં મેરી જબાન લાચાર હૈ. મૈં ઉનકે બિલ્કુલ પાસ થા. સિખ નૌજવાન ને સૌંદર્ય કી દેવી સે ઉસ પગલી કી તરફ ઇશારા કરતે હુએ ધીમે સે કહા , તુમ્હારી માં!

લડ઼કી ને એક પલ કે લિએ પગલી કી તરફ દેખા ઔર ઘૂંઘટ છોડ઼ દિયા ઔર સિખ નૌજવાન કા બાજૂ પકડ઼કર ભીંચે હુએ લહજે મેં કહા , ચલો.

ઔર વે દોનોં સડ઼ક સે જરા ઇધર હટકર તેજી સે આગે નિકલ ગએ. પગલી ચિલ્લાઈ , ‘ ભાગભરી … ભાગભરી ’

વહ સખ્ત પરેશાન થી. મૈંને પાસ જાકર ઉસસે પૂછા , ‘ ક્યા બાત હૈ માઈ ?’

વહ કાંપ રહી થી , ‘ મૈંને ઉસકો દેખા હૈ .. મૈંને ઉસકો દેખા હૈ ’

મૈંને પૂછા , ‘ કિસે ?’

ઉસકે માથે કે નીચે દો ગડ્ઢોં મેં ઉસકી આંખોં કે બેનૂર ઢેલે હરકત કર રહે થે , ‘ અપની બેટી કો … ભાગભરી કો ’

મૈંને ફિર ઉસસે કહા , ‘ વહ મર – ખપ ચુકી હૈ માઈ ’

ઉસને ચીખકર કહા , ‘ તુમ ઝૂઠ કહતે હો ’

મૈંને ઇસ બાર ઉસે પૂરા યકીન દિલાને કી ખાતિર કહા , ‘ મૈં ખુદા કી કસમ ખાકર કહતા હૂં , વહ મર ચુકી હૈ ’

યહ સુનતે હી વહ પગલી ચૌક મેં ઢેર હો ગઈ.

 


Responses

  1. એ સમયનું અદભુત વર્ણન, સઆદાત સાહેબ ની ઉમદા વાર્તા.


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Categories

%d bloggers like this: