મહાન સ્વતંત્રતા સેનાની જનરલ શાહ નવાજ ખાન— ડૉ. આશીષ વશિષ્ઠ

(1914-1983)

(જન્મ દિન 24 જનવરી પર વિશેષ)

દેશ કો ગુલામી કી બેડિ઼યોં સે આજાદ કરવાને કે લિએ હજારોં દેશભક્તોં ઔર સૈનિકોં ને અપને પ્રાણોં કી આહુતિ દી૤ ઇન મહાન દેશભક્તોં મેં જનરલ શાહનવાજ ખાન કા નામ બડ઼ે આદર ઔર માન સે લિયા જાતા હૈ૤ આજાદ હિંદ ફૌજ કે મેજર જનરલ શાહનવાજ ખાન મહાન દેશભક્ત, સચ્ચે સૈનિક ઔર નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોસ કે બેહદ કરીબિયોં મેં શુમાર થે૤ એક સચ્ચે ઔર બહાદુર સૈનિક કે સાથ જનરલ ખાન એક સચ્ચે સમાજસેવી ઔર દૂરદર્શી રાજનીતિજ્ઞ ભી થે૤

આજાદ હિંદ ફૌજ કે મેજર જનરલ શાહનવાજ ખાન કા જન્મ બ્રિટિશ ઇંડિયા મેં 24 જનવરી 1914 કો ગાવં મટૌર, જિલા રાવલપિંડી (અબ પાકિસ્તાન) મેં ઝંઝુઆ રાજપૂત કૈપ્ટન સરદાર ટીકા ખાન કે ઘર હુઆ થા૤ સૈનિક પરિવાર મેં જન્મેંશ્શાહનવાજ ને અપને બુજુર્ગોં કી રાહ પર ચલને કી ઠાની૤ શાહનવાજ કી પ્રારંભિક શિક્ષા-દીક્ષા પાકિસ્તાન મેં હુઈ, આગે કી શિક્ષા ઉન્હોંને પિં્રસ આૅફ વેલ્સ રાયલ ઇંડિયન મિલટ્રી કાૅલેજ દેહરાદૂન મેં પૂરી કી ઔર 1940 મેં બ્રિટિશ ઇંડિયન આર્મી મેં એક અધિકારી કે તૌર પર જ્વાઇન કર લિયા૤

જબ જનરલ શાહનવાજબ્રિટિશ આર્મી મેં શામિલ હુએ થે, તબ વિશ્વ યુદ્વ ચલ રહા થા ઔર ઉનકી તૈનાતી સિંગાપુર મેં થી૤ જાપાની ફૌજ ને બ્રિટિશ ઇંડિયન આર્મી કે સૈંકડ઼ોં સૈનિકોં કો બંદી બનાકર જેલોં મેં ઠંૂસ દિયા થા૤ સન્ 1943 મેં જબ નેતા જી સુભાષ ચંદ્ર બોસ સિંગાાપુર આએ ઔર ઉન્હોંને આજાદ હિંદ ફૌજ કી મદદ સે ઇન બંદી સૈનિકોં કો રિહા કરવાયા૤ નેતાજી કે ઓજસ્વી વાણી ઔર જોશીલે નારે ‘તુમ મુઝે ખૂન દો, મૈં તુમ્હેં આજાદી દૂંગા’ સે પ્રભાવિત હોકર શાહનવાજ કે સાથ સૈંકડ઼ાંે સૈનિક આજાદ હિન્દ ફૌજ મેં શામિલ હો ગએ ઔર ભારત માતા કી મુક્તિ કે લિએ અંગ્રેજોં સે લોહા લેને લગે૤ શાહનવાજ ખાન કે દેશભક્તિ ઔર નેતૃત્વ ક્ષમતા સે પ્રભાવિત હોકર નેતાજી  ને ઉન્હંે આરજી હુકૂમત-એ-આજાદ હિંદ કી કૈબિનેટ મેં શામિલ કિયા થા૤ દિસંબર 1944 મેં જનરલ શાહનવાજ કો નેતા જી ને માંડલે મેં તૈનાત સેના કી ટુકડ઼ી કા નમ્બર 1 કમાંડર નિયુક્ત કિયા થા૤ સિતંબર 1945 મેં નેતા જી આજાદ હિંદ ફૌજ કે ચુનિંદા સૈનિકોં કો છાંટકર સુભાષ બ્રિગેડ બનાયી થી, જિસકા કમાંડ નેતાજી ને જનરલ શાહનવાજ કે હાથ સૌંપી થી૤ ઇસ બ્રિગેડ ને કોહિમા મેં અંગ્રેજી હુકૂૂમત કે ખિલાફ મોર્ચા સંભાલા થા૤  સંયુક્ત સેના સેંકડ ડિવિજન કા કંમાડર બનાકર બર્મા કે મોર્ચ પર ભેજા૤

બ્રિટિશ આર્મી સે લડ઼ાઈ કે દૌરાન બર્મા મેં જનરલ શાહનવાજ ખાન ઔર ઉનકે દલ કો બ્રિટિશ આર્મી ને 1945 મેં બંદી બના લિયા થા૤ નવંબર 1946 મેં મેજર જનરલ શાહનવાજ ખાન, કર્નલ પ્રેમ સહગલ ઔર કર્નલ ગુરૂ બક્શ સિંહ કે ખિલાફ દિલ્લી કે લાલ કિલે મેં અંગ્રેજી હકૂમત ને રાજદ્રોહ કા મુકદમા ચલાયા૤ લેકિન ભારી જનદબાવ ઔર સમર્થન કે ચલતે  બ્રિટિશ આર્મી કે જનરલ આક્નિલેક કો ન ચાહતે હુએ ભી આજાદ હિંદ ફૌજ કે અફસરોં કો અર્થદણ્ડ કા જુર્માના લગાકર છોડ઼ને કા વિવશ હોના પડ઼ા૤ જનરલ શાહનવાજ ખાન ઔર બાકી અફસરોં કી પૈરવી  સર તેજ બહાદુર સપ્રૂ, જવાહર લાલ નેહરૂ, આસફ અલી, ભુલાભાઈ દેસાઈ ઔર કૈલાશ નાથ કાટજૂ ને કી થી૤ 1946 મેં આજાદ હિંદ ફૌજ કી સમાપ્તિ કે બાદ જનરલ શાહનવાજ ખાન ને મહાત્મા ગાંધી ઔર પંડિત જવાહર લાલ નેહરૂ કે પ્રેરણા સે ઇંડિયન નેશનલ કાંગ્રેસ મેં શામિલ હો ગયે૤ 1947 મેં પ્રધાનમંત્રી જવાહર લાલ નેહરૂ ને જનરલ શાહનવાજ ખાન કો કાંગે્રસ સેવા દલ કે સદસ્યોં કો સૈનિકોં કી ભાંતિ પ્રશિક્ષણ ઔર અનુશાસન સિખાને કી અહમ જિમ્મેદારી સૌંપી૤ જનલર ખાન કો કાંગ્રેસ સેવા દલ કે સેવાપતિ કા પદ નવાજા ગયા જિસકા નિર્વાહન ઉન્હોંને વર્ષ 1947 સે 1951 તક કિયા થા, ઔર અપને જીવન કે અંતિમ દિનોં મેં ભી વહ 1977 સે 1983 તક કાંગ્રેસ સેવા દલ કે પ્રભારી બને રહે૤

વર્ષ 1952 મેં પહલે લોકસભા ચુનાવ મેં કાંગે્રસ કે ટિકટ પર મેરઠ સે ચુનાવ જીતે૤ ઇસકે બાદ વર્ષ 1957, 1962 વ 1971 મેં મેરઠ સે લોકસભા ચુનાવ જીતા૤ મેરઠ લોકસભા સીટ સે પ્રતિનિધિત્વ કરને વાલે જનરલ શાહનવાજ ખાન 23 સાલ કંેદ્ર સરકાર મેં મંત્રી રહે૤ 1952 મેં ચુનાવ જીતને કે બાદ વહ પાૅલિયામેંટ્રી સેક્રેટી ઔર ડિપ્ટી રેલવે મિનિસ્ટર બને૤ 1957-1964 તક વહ કેન્દ્રીય ખાધ એવં કૃષિ મંત્રી કે પદ પર રહે૤ 1965 મેં કૃષિ મંત્રી એવં 1966 મેં શ્રમ, રોજગાર એવં પુર્નવાસ મંત્રાલય કી જિમ્મેદારી સંભાલી૤ 1971 સે 1975 તક ઉન્હોંને પેટ્રોલિયમ એવં રસાયન ઔર કૃષિ એવં સિંચાઈ મંત્રાલયોં કી બાગડોર સંભાલી૤ 1975 સે 1977 કે દૌરાન વહ કેન્દ્રીય કૃષિ એવં સિંચાઈ મંત્રી કે સાથ એફસીઆઈ કે ચેયરમૈન કા ઉત્તદાયિત્વ ભી ઉન્હોંને સંભાાલા૤  મેરઠ જૈસે સંવેદનશીલ શહર કા દો દશકોં સે અધિક પ્રતિનિધિત્વ જનરલ ખાન ને કિયા ઔર ઉનકે કુશલ નેતૃત્વ ઔર સબકો સાથ લેકર ચલને કી નીતિ કે કારણ શહર મેં કભી કોઈ દંગા ફસાદ નહીં હુઆ, જો એક મિસાલ હૈ૤ 1956 મેં ભારત સરકાર ને નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોસ કી નેતાજી કી મૌત કે કારણોં ઔર પરિસ્થિતિયોં કે ખુલાસે કે લિએ એક કમીશન બનાયા થા, જિસકી અધ્યક્ષ જનરલ શાહનવાજ ખાન થે૤

જનરલ શાહનવાજ ખાન શુરૂ મેં નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોસ સે પ્રભાવિત હુએ તો બાદ મેં ગાંધી જી કે સાથ રહે૤ પંડિત નેહરૂ ને ઉન્હેં ‘ખાન’ કી ઉપાધિ સે નવાજા૤ જનરલ શાહનવાજ કે પીએ રહે મતીન બતાતે હૈં કિ છઠેં લોકસભા ચુનાવ મેં જબ મેરઠ સે ઉનકે બજાય મોહસિના જી કો ટિકટ દિયા ગયા તો ઉન્હોંને મોહસિના જી કે સાથ જાકર નામાંકન કરાયા૤ વહ સબકે સુખ-દુખ મેં શામિલ હોતે થે૤ જનરલ શાહનવાજ કે પોતે આદિલ શાહનવાજ બતાતે હૈં કિ, ‘રેલવે કા એક કર્મચારી બિના અવકાશ ઘર ચલા ગયા તો ઉસે સસ્પેંડ કર દિયા ગયા૤ જનરલ સાહબ ને તબ કૈબિનેટ મંત્રી લાલ શાસ્ત્રી જી સે કહા૤ ઉન્હોંને ગંભીરતા સે નહીં લિયા૤ ઇસ પર ઉન્હોંને અગલે દિન અપના ઇસ્તીફા ભેજ દિયા૤ શાસ્ત્રી જી ને કારણ પૂછા તો બોલે કિ ‘અગર અવામ કે લિએ કામ કરને લાયક નહીં હૂં તો ઇસ કુર્સી પર બૈઠને કા મુઝે હક નહીં હૈ૤ આજાદ હિન્દુસ્તાન મેં લાલ કિલે પર બ્રિટિશ હુકૂમત કા ઝંડા ઉતારકર તિરંગા લહરાને વાલે જનરલ શાહનવાજ હી થે૤ દેશ કે પહલે તીન પ્રધાનમંત્રિયોં ને લાલકિલે સે જનરલ શાહનવાજ કા જિક્ર કરતે હુએ સંબોધન કી શુરૂઆત કી થી૤ આજ ભી લાલકિલે મેં રોજ શામ છહ બજે લાઇટ એંડ સાઉંડ કા જો કાર્યક્રમ હોતા હૈ, ઉસમેં નેતાજી કે સાથ જનરલ શાહનવાજ કી આવાજ હૈ૤ પ્રેસ કાઉંસિલ આૅફ ઇંડિયા કે અધ્યક્ષ સેવાનિવૃત્ત ન્યાયાધીશ માર્કંડેય કાટજૂ ને જનરલ ખાન કી દેશ કે પ્રતિ નિષ્ઠા ઔર રાષ્ટ્રનિર્માણ મેં અગ્રણી ભૂમિકા કો દેખતે હુએ ભારત સરકાર સે જનરલ ખાન કો ભારત રત્ન દેને કી માંગ કી હૈ૤ ડાક વિભાગ  મહાન સ્વતંત્રા સેનાની જનરલ શાહનવાજ ખા કર્નલ પ્રેમ ચંદ ઔર કર્નલ ગુરૂબક્શ પર ડાક ટિકટ જારી કર ચુકા હૈ૤

મહાન સ્વતંત્રતા સેનાની, દેશભક્ત ઔર કુશલ રાજનેતા જનરલ શાહનવાજ ખાન કો કાલ કે ક્રૂર હાથોં ને હમ સબસે સે 9 દિસંબર 1983 કો હમસે છીન લિયા થા૤ તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઇંદિરા ગાંધી ને જનરલ ખાન કી મૌત કો દેશ કે અપૂરણીય ક્ષતિ કરાર દિયા થા ઔર ઉનકે પરિવાર કો ફોન કરકે જનરલ ખાન કે પાર્થિવ શરીર કો મેરઠ સે દિલ્લી દફનાને કા આગ્રહ કિયા થા૤ પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી રાજીવ ગાંધી ને ઇંદિરા જી કે કહને પર ગાજિયાબાદ મોહન નગર મેં જનરલ ખાન કે શવયાત્રા કી અગુઆઈ કી થી૤ ઇંદિરા જી ને ઉસ સમય કહા થા કિ નેતાજી ને આજાદ હિંદ ફૌજ કે દૌરાન ‘દિલ્લી ચલો’ કા નારા બુલંદ કિયા થા, ઔર જનરલ ખાન ભી યહી ચાહતે થે કિ ઉનકો લાલકિલે કે પાસ દફનાયા જાએ૤ લાલકિલે કે પાસ સ્થિત જામા મસ્જિદ કે નિકટ જનરલ ખાન કો પૂરે સમ્માન કે સાથ દફનાયા ગયા થા૤ જનરલ ખાન કે પરિવાર મેં ઉનકે તીન પુત્ર મહમૂદ નવાજ, અકબર નવાજ, અજમલ નવાજ ઔર તીન પુત્રિયાં મુમતાજ, ફહમિદા ઔર લતીફ ફાતિમા હૈં૤ લતીફ ફાતિમા કો ઉન્હોંને ગોદ લિયા થા૤ લતીફ ફાતિમા બાલીવુડ કે મશહૂર અભિનેતા શાહરૂખ ખાન કી માં હૈં૤ જનરલ ખાન કે પોતે આદિલ શાહનવાજ અપને દાદા કે નામ સે જનરલ શાહનવાજ ખાન ફાંઉડેશન કા સંચાલન કરતે હૈં૤

–ડૉ. આશીષ વશિષ્ઠ

સ્વતંત્ર પત્રકાર

 (સૌજન્ય:http://hastakshep.com/?p=13728)