નઝમેં જિન્હોંને જંગ-એ-આઝાદી કા જઝબા જગાયા— શકીલ અખ઼્તર

વતનકી ફિક્ર કર નાદાં મુસીબત આને વાલી હૈ

 તેરી બરબાદિયોંકે મશવરે હૈ આસમાનોં મેં

  

નસમજોગે તો મિટ જાઓગે હિન્દોસ્તાં વાલો

 તુમ્હારી દાસ્તાં ભી નહોગી દાસ્તાનોમેં

                                             –ડો.સર અલ્લામાં મુહમ્મદ ઇકબાલ

 નઝમેં જિન્હોંને જંગ-એ-આઝાદી કા જઝબા જગાયા— શકીલ અખ઼્તર

આઝાદી કે સંઘર્ષ મેં હિન્દુસ્તાની જ઼બાન મેં લિખી ગઈ નઝ્મોં, ગ઼ઝલોં કે યોગદાન કી ચર્ચા કર રહે હૈં શકીલ અખ઼્તર, નવપ્રભાત ગ્વાલિયર સે પત્રકારિતા કી શુરૂઆત કરને વાલે શકીલ ને ઇંદૌર મેં નઈ દુનિયા, ચૌથા સંસાર, ફ્રીપ્રેસ જનરલ, દૈનિક ભાસ્કર મેં વિભિન્ન પદોં પર જ઼િમ્મેદારિયોં કા નિર્વહન કિયા હૈ.

આઝાદ હિન્દુસ્તાન મેં જ઼ુબાન કો લેકર હોને વાલી સિયાસત પર બડ઼ા અફ઼સોસ હોતા હૈ. ખ઼ાસકર ઉસ જ઼ુબાન કો લેકર જિસને જંગ-એ-આઝાદી મેં અહમ રોલ અદા કિયા ઔર બિખરે હુએ હિન્દુસ્તાન કો એક પ્લેટફ઼ૉર્મ પર લાને, ઉસે એકસૂત્ર મેં પિરોને મેં બડ઼ી મદદ કી. હાં, યે બાત ઉર્દૂ કી હૈ, જિસકે બારે મેં તમામ ગ઼લતફ઼હમિયાં હૈં, શિકાયત હૈં, યહાં તક કિ ઝગડ઼ા હિન્દી બનામ ઉર્દૂ કા ખડ઼ા કર દિયા ગયા હૈ. પરતંત્ર ભારત મેં કઈ ઉર્દૂ અખ઼બાર, રિસાલે થે જો દેશ કી આઝાદી કે લિએ સર પર કફ઼ન બાંધકર કામ કર રહે થે. હિન્દી કી અન્ય ભાષાઓં કી તરહ યહાં ભી એક જઝબા થા- આઝાદી, સરફ઼રોશી કી તમન્ના.

ઉસ દૌર મેં ક઼લમ સે જિહાદ કરને વાલે કિતને શાયર થે જિન્હેં જેલ જાના પડ઼ા, જિન પર અત્યાચાર હુએ ઔર જિનકે ઇંક઼લાબી તરાને ઔર નઝ્મેં તક જ઼પ્ત કર લી ગઈં. યે ક઼ૌમી ખિદમત કા જ઼ખીરા આઝાદી કે બાદ ભી નેપથ્ય મેં રહા ઔર ઇક્કા-દુક્કા પ્રયાસોં કે અલાવા આમ જનતા કે સામને ન કે બરાબર આ સકા. અબ સિમટતી તહજ઼ીબ, ભાષા, સિયાસત ઔર આઝાદ નઈ પીઢ઼ી કે બીચ તો યહ ઔર ભી મુશ્કિલ હૈ. મગર તબ જજ઼્બ-એ-હુર્રિયત યાની આઝાદી, સ્વતંત્રતા કે લિએ ઇન ગ઼ઝલોં, ગીતોં ઔર નઝમો ને લોગોં મેં જ઼બરદસ્ત જજ઼્બા પૈદા કિયા થા, ક્રાંતિ કી નઈ લહર પૈદા કી થી. લોગ ફિરંગિયોં કે ખ઼િલાફ઼ મરને-મિટને કો તૈયાર હો ગએ થે. ઇસ બાત કી તસ્દીક કે લિએ ચલિએ હમ શુરૂઆત કરતે હૈં રામપ્રસાદ બિસ્મિલ કે ઉસ તરાને સે જિસે માદર-એ-વતન કે લિએ હમ આજ ભી ઉસી ભાવના સે ગુનગુનાતે હૈં:

સરફ઼રોશી કી તમન્ના અબ હમારે દિલ મેં હૈ

દેખના જ઼ોર કિતના બાજ઼ુએ ક઼ાતિલ મેં હૈ

વક઼્ત આને પર બતા દેંગે તુઝે એ આસમાં

હમ અભી સે ક્યા બતાએં ક્યા હમારે દિલ મેં હૈ

ઐ શહીદે મુલ્ક઼ોં મિલ્લત તેરે જજ઼્બે કે નિસાર

તેરી કુરબાની કા ચરચા ગ઼ૈર કી મહફ઼િલ મેં હૈ

અબ ન અગલે વલવલે હૈં ઔર ન અરમાનોં કી ભીડ઼

એક મિટ જાને કી હસરત અબ દિલે-બિસ્મિલ મેં હૈ

રામપ્રસાદ બિસ્મિલ કે ઇસ તરાને ને તબ વતન પરસ્તી કી જ઼ોર-આજ઼માઇશ મેં નઈ જાન પૈદા કર દી થી૤ તૂફ઼ાન ઇતના ઉઠા થા કિ અંગ્રેજ઼ સરકાર ને આખ઼િરકાર ઇસ ગીત પર પ્રતિબંધ લગા દિયા થા૤ પર ક઼ૌમી તરાને કી યહ બુલંદ આવાજ઼ દબી નહીં બલ્કિ કરોડ઼ો વલવલે ઇસમેં આ મિલે ઔર આઝાદી કી જુસ્તજૂ બઢ઼તી ચલી ગઈ૤ દરઅસલ, 1921 સે 1935 તક કા યહ દૌર હિન્દુસ્તાની સિયાસી તારીખ઼ કા બડ઼ા વિપ્લવગ્રસ્ત દૌર થા. માલે ગાંવ નાસિક મેં સુલેમાન શાહ, મધુ ફરીદન, મુહમ્મદ શાબાન ઔર અસરીલ અલ્લાહરખા કો યરવદા જેલ મેં ફાંસી કી સજ઼ા દે દી ગઈ. જિસ પર પૂરે દેશ મેં તૂફ઼ાન ખડ઼ા હુઆ થા૤ ફિર 1925 મેં કાકોરી કેસ ચલા. આઠ અગસ્ત 1925 કો શાહજહાંપુર મેં ક્રાંતિકારિયોં કા એક જલસા હુઆ જિસકી અધ્યક્ષતા રામપ્રસાદ બિસ્મિલ ને કી૤ ઇસમેં ઇંકલાબ કે લિએ પૈસા હાસિલ કરને કે લિએ ખજ઼ાના લે જાને વાલી ટ્રેન કો લૂટને કા ફ઼ૈસલા કિયા ગયા થા૤ યહ કામ અશફ઼ાક઼ ઉલ્લાહ ખ઼ાં કે જ઼િમ્મે આયા ઔર કાકોરી મેલ કો લૂટ લિયા ગયા૤ અશફ઼ાક ઉલ્લાહ ખ઼ાં ઔર રામપ્રસાદ બિસ્મિલ કો ગ઼િરફ઼્તાર કર લિયા ગયા ઔર ફાંસી દે દી ગઈ૤ અશફ઼ાક઼ એક અચ્છે શાયર ભી થે, ઉન્હેં ફ઼ૈજ઼ાબાદ કી જેલ મેં ફાંસી દી ગઈ થી૤ ઉન્હોંને લિખા હૈ-

વહ ગુલશાન જો કી આબાદ થા ગુજ઼રે જ઼માને મેં

મૈં શાખે ખુશ્ક હૂં હાં ઉજડ઼ે ગુલિસ્તાં કા

ઇસી નજ઼્મ કી અગલી પંક્તિયોં મેં ઉન્હોંને બડ઼ી દૂરંદેશી સે લિખા હૈ-

 યહ ઝગડ઼ે યે બખેડ઼ે મેટકર આપસ મેં મિલ જાઓ

આપસકી તફ઼રીક હૈ તુમમેં યહ હિંદૂ ઔર મુસલમાં કા

પર તોપ કે મુહાનોં સે બાંધતી જ઼ાલિમ ફિરંગી સરકાર કહાં માનતી થી, વે આઝાદી તક ફૂટ ડાલોં ઔર રાજ કરો કી નીતિ પર ચલતી રહી ઔર આખ઼િરકાર વો દિન ભી આયા જબ હિન્દી હૈ હમ વતન હૈ વાલા ઇક઼બાલ કા હિન્દુસ્તાન દો ટુકડ઼ો મેં બંટ ગયા૤ દરાર ઐસી પડ઼ી કિ સદિયાં સિહર ગઈં૤ લેકિન ઢાઈ સૌ સાલ સે જ઼્યાદા પૈરોં મેં મેં પડ઼ી ગ઼ુલામી કી જ઼ંજીરોં કો તોડ઼ને કે લિએ મરતે-મરતે અશફ઼ાક઼ ને યહી કહા-

વતન હૈ હમારા હૈ શાદકામ ઔર આઝાદ

હમારા ક્યા હૈ અગર હમ રહેં ન રહેં

હિન્દુસ્તાન કી રવાયત મેં મિલી-જુલી સંસ્કૃતિ કા સિલસિલા સૈકડ઼ોં સાલોં સે ચલતા આયા થા. ખ઼ાસકર સૂફ઼િયોં કે જ઼માને મેં યહ હિન્દુસ્તાની તહજ઼ીબ તુર્કી, અરબી ઔર ફ઼ારસી શબ્દોં કી મિલાવટ સે જન્મી. ખુસરો જ઼માને મેં ઇસ મિલાવટી બોલી કો રેખ્તા કહા ગયા૤ ધીરે-ધીરે એક નઈ હિન્દુસ્તાની જ઼ુબાન હિંદવી બની જો બાદ મેં ઉર્દૂ કહલાઈ૤ સાંસ્કૃતિક મેલ-જોલ ગહરા હુઆ તો ઉર્દૂ અદબ મેં ભી હિન્દુસ્તાનીયત હર સ્તર પર ઝલકને લગી. સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, આધ્યાત્મિક ઔર રાજનીતિક ચિત્ર ઉજાગર હોને લગે, મશહૂર શાયર મીર તકી મીર ને લિખા હૈ-

દિલ કી બરબાદી કા ક્યા મજ઼્કૂર હૈ

યહ નગર સૌ મરતબા લૂટા ગયા

યહાં દિલ લફ઼્જ઼ દિલ્લી કા પર્યાયવાચી બના જો કિતની બાર ઉજડ઼ી, ટૂટી ઔર બની૤ યહ સિલસિલા જ઼્યાદા સે જ઼્યાદા સિયાસી આંદોલનોં સે જુડ઼ા રહા૤ યહાં તક કિ જંગ-એ-આઝાદી કા તરાના બન ગઈ ડૉક્ટર અલ્લામા ઇક઼બાલ કી નજ઼્મ ‘સારે જહાં સે અચ્છા..’ આઝાદી કી ઘોષણા કે સમારોહ મેં ‘જન-ગણ-મન’ કે સાથ ગાઈ ગઈ૤ ઉનકા શેર આજ ભી મૌજૂં હૈ-

કુછ બાત હૈ કિ હસ્તી મિટતી નહીં હમારી

સદિયોં રહા હૈ દુશ્મન દૌરે-જહાં હમારા

લેકિન જો નગ઼મેં ઔર તરાને આજ આસાન લગતે હૈં, જંગ-એ-આઝાદી કે દૌર મેં ઉનકા લિખના, છપના ઔર બુલંદી સે ગાયા જાના હંસી-મજ઼ાક કા ખેલ નહીં થા૤ હૈરત હોતી હૈ યે જાનકર કિ સારી પાબંદિયોં કે બાવજૂદ દેશધર્મ કી ખાતિર રચનાકાર કૈસે ન કૈસે અપની બાત જનતા તક પહુંચા દેતે થે. કિતની ઐસી ગ઼જ઼લેં, નજ઼્મેં ઔર શેર હૈં જો તબ ગુપ્ત રૂપ સે છપતે થે ઔર બાંટે જાતે થે. ઉનકે લિખને વાલોં કા નામ પતા તક આજ નામાલૂમ હૈ૤ મગર ઉન દિનોં વે હંગામા બરપા જાતે થે.

બાંધ લે બિસ્તર ફિરંગી, રાજ અબ જાને કો હૈ

જુલ્મ કાફ઼ી કર ચુકે, પબ્લિક બિગડ઼ જાને કો હૈ

ઐસે મૌક઼ે ભી આએ જબ રચનાકારોં કો મગર કે મુંહ મેં રહકર ભી અપની બાત લોગોં તક પહુંચાની પડ઼ી૤ શાયર અકબર ઇલાહાબાદી કા એક ક઼િસ્સા કાફ઼ી મશહૂર હૈ૤ વે અંગ્રેજ઼ હુક઼ૂમત કે મુલાજ઼િમ થે, પર ઉન્હીં કી જ઼્યાદતિયોં કે ખ઼િલાફ઼ હુએ૤ ઉનકી તીન નજ઼્મેં જલવા-એ-દેહલી દરબાર મેં કહી ગઈં૤ યહ 1901 ઈ. મેં એડવર્ડ સપ્તમ કે જશ્ને તાજપોશી કા વક઼્ત થા જિસમેં ડ્યૂક ઑફ઼ કનાટ ભી શામિલ થે. એક નજ઼્મ મેં અકબર ને તંજ કિયા-

મહફ઼િલ ઉનકી, સાક઼ી ઉનકા આંખે મેરી, બાક઼ી ઉનકા

આઝાદી કે આંદોલન કો ગતિ દેને મેં કૉગ્રેસિયોં કા નેતૃત્વ અહમ થા. દાદાભાઈ નૌરોજી, સુરેંદ્રનાથ બનર્જી, અરવિંદ ગોખલે ઔર બદરૂદ્દીન તૈયબજી નરમ દલ કા તો ગરમ દલ કા નેતૃત્વ બાલ ગંગાધર તિલક, લાલા લાજપત રાય, વિપિન ચંદ્રપાલ ઔર અરવિંદ ઘોષ કર રહે થે૤ 1906 મેં કોલકાતા અધિવેશન મેં સ્વરાજ કી માંગ કી ગઈ. વિદેશી વસ્તુઓં કે બહિષ્કાર કા પ્રસ્તાવ પારિત હુઆ થા. ઇસ દૌર મેં અનેક રાષ્ટ્રીય નજ઼્મેં રચી ગઈં. લિખને વાલોં કો અંગ્રેજ઼ી સરકાર કી પ્રતાડ઼ના ઔર અત્યાચારોં સે ગુજ઼રના પડ઼ા. લેકિન ક઼લમ કે જેહાદ કા સિલસિલા જારી રહા૤ ગરમ દલ સે તાલ્લુક રખને વાલે હસરત મોહાની ને લિખા હૈ-

અય હિન્દી-એ-સાદા દિલ ખ઼બરદારહરગિજ઼ ન ચલે તુઝપે યહ જાદૂ

ઇસી દૌર મેં બ્રજનારાયણ ચકબસ્ત, જફ઼ર અલી ખ઼ાં, ત્રિલોક ચંદ મહરૂમ, બર્ક઼ દહેલવી કી શાયરી હમારે સંગ્રામ કી બહુમૂલ્ય સંપત્તિ હૈ૤ ઉદાહરણ કે લિએ બ્રજનારાયણ ચકબસ્ત કી યે રચના કાબિલે-ગ઼ૌર હૈ-

હમ ખાકે હિન્દ સે પૈદા જોશ કે આસાર

હિમાલિયા સે ઉઠે જૈસે અબ્રે-દરિયાવાર

લહૂ રગ઼ોં મેં દિખાતા હૈ બર્ક઼ કી રફ઼્તાર

હુઈ હૈ ખાક કે પરદે મેં હડિડ્યા

બેદારજ઼મીં સે અર્શ તલક શોર હોમરૂલ કા હૈ

શબાબ ક઼ૌમ કા હૈ જ઼ોર હોમરૂલ કા હૈ

યહાં રાષ્ટ્રીય ભાવના ઔર ધાર્મિક મામલોં મેં સુધાર કે સમર્થક સર સૈયદ અહમદ ખ઼ાં કે એક કથન કા જ઼િક્ર જ઼રૂરી હૈ૤ 26 જનવરી 1882 કો અમૃતસર કી અંજુમને ઇસ્લામિયા મેં તકરીર કરતે હુએ ઉન્હોંને કહા થા- ”ક઼ૌમ સે મેરા મતલબ સિર્ફ઼ મુસલમાનોં સે નહીં હૈ બલ્કિ઼ હિન્દૂ ઔર મુસલમાનોં દોનોં સે હૈ.. હિન્દુઓં કે અપમાન સે મુસલમાનોં કા ઔર મુસલમાનોં કે અપમાન સે હિન્દુઓં કા અપમાન હૈ. ઇન હાલાત મેં જબ તક દોનોં ભાઈ એક સાથ પરવરિશ ના પા સકેં, એક સાથ શિક્ષા ના પા સકેં, એક હી પ્રકાર કે ઉન્નતિ કે સાથ દોનોં કો ઉપલબ્ધ ના હો તો હમારી ઇજ઼્જ઼ત નહીં હો સકતી.”

1914 મેં ઇંગ્લૈંડ ઔર જર્મની મેં જંગ છિડ઼ ગઈ૤ ઉસ વક઼્ત હિન્દુસ્તાન ને અંગ્રેજ઼ોં કા સાથ દિયા૤ લેકિન શિબલી નોમાની ને તબ ભી ફિરંગિયોં પર વાર કિયા થા. ઉનકી નજ઼્મ ‘જંગે યૂરોપ ઔર હિન્દુસ્તાની’ પર વારંટ જારી કર દિયા ગયા થા૤ બરતાનવી હુક઼ૂમત ઉનકી દુશ્મન બન ગઈ. શિબલી ને લિખા થા-

ઇક જર્મની ને મુઝસે કહા અજરહે ગુરૂર

આસાં નહીં હૈ ફ઼તહ તો દુશ્વાર ભી નહીં

બરતાનિયા કી ફ઼ૌજ હૈ દસ લાખ સે ભી કમ

ઔર ઇસ પે લુત્ફ઼ યહ કિ તૈયાર ભી નહીં

બાક઼ી રહા ફ઼્રાંસ તો વહ રિન્દે લમયજલહમ

લોગ અહલે-હિન્દ હૈં જર્મન સે દસ ગુને

તુઝકો તમીજ઼ે અન્દરક-ઓ-બિસિયાર ભી નહીં

સુનતા રહા વો ગ઼ૌર સે મેરા કલામ ઔર

ફિર કહા જો લાયકે-ઇજ઼હાર ભી નહીં

ઇસ સાદગી પે કૌન ન મર જાએ અય ખ઼ુદા

લડ઼તે હૈં ઔર હાથ મેં તલવાર ભી નહીં

(અજરહે ગુરૂર: ઘમંડ સે, રિન્દે લમયજલ: અનશ્વર, શરાબી, અહલે-હિન્દ: ભારતવાસી, અન્દર-ઓ-બિસિયાર: કમ ઔર જ઼્યાદા, લાયકે-ઇજ઼હાર: બતાને યોગ્ય)

ખ઼ુદ ઇખ઼્તિયારી કા ઐલાન (1915), હોમરૂલ આંદોલન (1916), માંટેગ્યૂ સુધાર (1917), રોલેટ એક્ટ (1918) જૈસે મુદ્દોં પર અંગ્રેજ઼ોં કે ખ઼િલાફ઼ દેશભર મેં આવાજ઼ ઉઠી૤ ઇસસે શાયર ભી અછૂતે નહીં રહે૤ મહાત્મા ગાંધી કી લીડરશિપ મેં આંદોલન આગે બઢ઼ા ઔર હિન્દૂ ઔર મુસલમાન કંધે સે કંધા મિલાકર આઝાદી કી જંગ લડ઼તે રહે૤ 1919 મેં જાલિયાં વાલા બાગ કી દુખદ ઘટને ને દેશવાસિયોં કો ઝકઝોર દિયા૤ સૈકડ઼ોં લોગ નિહત્થે શહીદ હો ગએ૤ ફિરંગિયોં કી ઇસ ક્રૂરતા કે ખ઼િલાફ઼ ઉર્દૂ મેં કઈ નજ઼્મેં લિખી ગઈં૤ ઉર્દૂ કે મશહૂર શાયર ત્રિલોકચંદ મહરૂમ ને લિખા હૈ-

બદલે તૂને યહ લિએ ભલા કિસ દિન કે

જ઼િબહ કર ડાલે હૈં મુર્ગ઼ાને ચમન ગિન ગિન કે

(મુર્ગ઼ાને ચમન- ઉપવન કે પક્ષી)

ઇસકા ગુલશન ફૂંક દૂં ઉસકા શબિસ્તાં ફૂંક દૂં

નજ઼્મેં જિન્હોંને જંગ-એ-આઝાદી કા જજ઼્બા જગાયા

ઇસમેં શક નહીં જાલિયાંવાલા બાગ કી દર્દનાક ઘટના ને આગ મેં ઘી કા કામ કિયા ઔર શાયરોં કે ખ઼ૂન કો ખૌલા દિયા. અબ શાયરોં કી આતિશનવાઇયોં ને જનતા કો ઉદ્વેલિત કરને કા કામ શુરૂ કિયા. યહી વહ દૌર ભી થા જબ ખ઼િલાવત ઔર અસહયોગ આંદોલન જ઼ોર પકડ઼ ચુકા થા૤ ગાંધી દેશ કે દૌરે પર થે. ઇસી દૌર મેં 1920 મેં મૌલાના મુહમ્મદ અલી ને લાહૌર મેં તકરીર દી. ઇન્હીં દિનોં મૌલાના અબ્દુલ કલામ આઝાદ કે વિચાર, સુબેદારી, આખ઼રી મંજ઼િલ ઔર હમારા ફ઼ર્જ઼ મેં પ્રકાશિત હુએ. ઇન્હીં દિનોં શાયર જફ઼ર અલી ખ઼ાં ને લિખા એલાન-એ-જંગ-

ગાંધી જી જંગ કા એલાન કર દિયા

બાતિલ સે હક઼ કો દસ્ત-ઓ-ગરીબાન કર દિયા

હિન્દુસ્તાન મેં ઇક નયી રૂહ ફૂંકકર

આઝાદી-એ-હયાત કા સામાન કર દિયા

શેખ ઔર બિરહમન મેં બઢ઼ાયા ઇત્તિહાદ

ગોયા ઉન્હેં દો કાલિબ-ઓ-યકજાન કર દિયા

જુલ્મો-સિતમ કી નાવ ડુબોને કે વાસ્તે

કતરે કો આંખોં-આંખોં મેં તૂફ઼ાન કર દિયા

(બાતિલઃઝૂઠ, દસ્ત-ઓ-ગિરેબાનઃ લડ઼ા દેના, ઇત્તિહાદઃ એકતા)

લાલા લાલચંદ, હસરત મોહાની, મીર ગ઼ુલામ નૈરંગ, મુહમ્મદ અલી જૌહર, આગા હશ્ર કશ્મીરી, અહમદ સુહૈલ, સાગર નિજ઼ામી, અહસાન દાનિશ જૈસે કઈ શાયરોં ને ઇસ દૌર મેં ફિરંગી શાસન કે અત્યાચારોં કે ખ઼િલાફ઼ અનેક નજ઼્મેં કહીં૤ ઇસ દૌર કી ચંદ નજ઼્મોં પર ગ઼ૌર કરેં-

તેરી બરબાદિયાં દેખી નહીં જાતી હૈ અબ હમસે

ખ઼ુદા કે વાસ્તે ઉઠ ઔર હો ઇસ ગ઼મ સે

ગ઼ુલામી મુસ્તકિલ લાનત હૈ ઔર તૌહીને-ઇંસા હૈં

ગ઼ુલામી સે રિહા હો ઔર આઝાદી મેં શિરકત હૈ

1928 મેં સાયમન કમીશન પર હંગામા ઉઠા. યહી વહ સમય ભી થા જબ ગાંધીજી સે લેકર પંડિત જવાહર લાલ નેહરૂ ઔર સુભાષચંદ્ર બોસ સંપૂર્ણ આઝાદી કી માંગ કરના શુરૂ કર ચુકે થે. ઉધર સાયમન કમીશન પર નજ઼્મોં મેં ગ઼ુસ્સા બરસને લગા થા.

સાયમન સાહબ કે ઇસ્તકબાલ કા વક઼્ત આ ગયા

જાગ અય લાહૌર અપને ફ઼ર્જ઼ કો પહચાન કર

રેલ સે ઉતરેં તો કાલી ઝંડિયા હોં સામને

જિનકે અંદર તુમ ખડ઼ે હો સીના તાનકર

સંપૂર્ણ આઝાદી કી માંગ ને જ઼ોર પકડ઼ા ઔર 1930 મેં કૉગ્રેસ ને ઇસકા એલાન કર દિયા. ફિર સિવિલ નાફ઼રમાની કા જેલ ભરો આંદોલન શુરૂ હુઆ. કઈ શહીદ હુએ ઔર ગોલી સે ઉડ઼ા દિએ ગએ. આંદોલન ચલતા રહા. તીસરી ગોલમેજ કૉફ઼્રેંસ કે બાદ નિકલે શ્વેત પત્ર કે બાદ ગાંધી જી અસંતુષ્ટ થે. ઇસ દૌર મેં ભી જોશ મલીહાબાદી, આનંદ નારાયણ, અલી જવ્વાદ ઝૈદી, હફ઼ીજ઼ જાલંધરી જૈસે કઈ શાયર સિયાસી મુદ્દોં સે મુતાસ્સિર હોકર ક઼લમ કો જ઼ુબાન દેતે રહે. 1942 કે વિદ્રોહ કે બાદ મહાદેવ દેસાઈ કી મૌત સે દુખી હોકર ‘ક઼ૈદી કી લાશ’ જૈસી મશહૂર નજ઼્મ લિખને વાલે અલી જવ્વાદ ઝૈદી કી એક ઔર નઝ્મ ‘મન કી ભૂલ’ જ઼પ્ત કર લી ગઈ- યહ એક લંબી નઝ્મ થી જિસમેં દેશ કે સુખદ અતીત કો યાદ કરતે હુએ પરતંત્ર ભારત કી પીઢ઼ી કો બયાં કિયા ગયા થા-

મુલ્ક઼ મેં ઇક તૂફ઼ાન બરપા થા

જયકારોં કા શોર મચા થા

જેલ મેં હિન્દુસ્તાન ભરા થા

થા ઇક વો ભી જ઼માના પ્યારે

જેલ મેં ઘર તક યાદ નહીં થા

ફિર ભી દિલ કુછ શાદ નહીં થા

હિન્દુસ્તાન આઝાદ નહીં થા

1935 મેં પ્રગતિશીલ લેખક સંઘ કી સ્થાપના હુઈ ઇસસે પહલે સમ્મેલન કી 1936 મેં અધ્યક્ષતા ખ઼્યાત સાહિત્યકાર પ્રેમચંદ ને કીઇસ સંસ્થા કો આગે બઢ઼ાને મેં પંડિત નેહરૂ સે લેકર રવીંદ્રનાથ ઠાકુર, જયપ્રકાશ નારાયણ, આચાર્ય નરેંદ્ર દેવ, યુસૂફ઼ મેહર અલી, સજ્જાદ ઝહીર, ડૉક્ટર અલી, અબ્દુલ હક઼ જૈસે દિગ્ગજોં કા સહયોગ ઔર સમર્થન થા. ઇસી દૌર મેં ઉર્દૂ સાહિત્ય મેં ફ઼ૈજ અહમદ ફ઼ૈજ઼, અલી સરદાર જ઼ાફ઼રી, અસરારુલહક઼ મજાઝ, જાંનિસાર અખ઼્તર, ફ઼િરાક઼ ગોરખપુરી જૈસે મશહૂર શાયર ભી દેશભક્તિ કી નજ઼્મેં લિખ રહે થે. સરદાર જાફ઼રી કી નઝ્મ પર નઝર ડાલેં-

સુલગ ઉઠી હૈ ઇંતિક઼ામ કી આગ

બર્ફ઼ કી ચોટિયાં દહકતી હૈં

જુલ્મ ઔર જબ્ર કે અંધેરે મેં

સૈકડ઼ોં બિજલિયાં ચમકતી હૈં

ઇંતિક઼ામ કી ધધકી હુઈ ઇસ આગ સે પહલે ઔર બાદ મેં બાર-બાર આઝાદી કા સુંદર સપના દેખા ગયા. યહાં તક કિ શાયરોં ને ધક્કે ખાએ, ફ઼ાકાકશી કી ફિર ભી આગ ઉગલને વાલી નઝ્મેં લિખકર બરતાનવિયોં કે હત્થે ચઢ઼તે રહે. મુજ઼ફ઼્ફ઼ર કી જ‍પ્તશુદા નજ઼્મોં મેં એક-

વિજય કે હાર હોંગે

નેહરૂ-ગાંધી કી ગરદન મેં

મુક઼દ્દસ માદરે વતન કે સર પર

તાજ દેખેંગે

મનાએંગે જ઼મીને હિન્દ પર

હમ જશ્ને આઝાદી

ફ઼લક પર સે હમેં

ખ઼ુશ-ખ઼ુશ તિલક મહારાજ દેખેંગે

સીમાબ અકબરાબાદી, સાહિર લુધયાનવી, શોરિશ કશ્મીરી, જોશ મલીહાબાદી, નદીમ કાસમી, મસૂદ અખ઼્તર જૈસે કુછ શાયર થે જો આઝાદી કે આંદોલન કી તર્જુમાની કે સાથ અપની ક઼લમ મેં સામાજિક ઔર આર્થિક હાલાત કો દર્શા રહે થે. ઇનમેં પ્રગતિશીલ ઔર માર્ક્સવાદી વિચારોં કી નઝ્મેં ભી શામિલ રહીં.ઇસ દૌર મેં જોશ મલીહાબાદ કી એક નઝ્મ- ”વફ઼ાદારાને અજલી કા પયામ, શહંશાહે હિન્દુસ્તાન કે નામ” બડ઼ી ચર્ચિત હુઈ જિસમેં ઉન્હોંને જૉર્જ કી તાજપોશી પર જમકર પ્રહાર કિયા. તંજ કરતી યે નજ઼્મ દરઅસલી ભારત કી બદહાલી કે લિએ ગહરા આક્રોશ થી.32 બંદોં મેં લિખી ગઈ ઇસ નઝ્મ મેં ભારત કી ત્રાસદ તસ્વીર થી, ઇસકે ચંદ બંદ કાબિલે-ગ઼ૌર હૈં-

આપકે હિન્દોસ્તાં કે જિસ્મ પર બોટી નહીં

તન પે ઇક ધજ્જી નહીં, પેટ મેં રોટી નહીં

કિશ્વરે-હિન્દોસ્તાં મેં રાત કો હંગામે-ખ઼્વાબ

કરવટેં રહ રહ કે લેતા હૈ ફિંઝા મેં ઇંક઼િલાબ

જોશ કી યહ નજ઼્મ તો ઠીક હૈ મગર ઉનકી નજ઼્મ ”ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની કે ફ઼રજંદોં કે નામ” ને તો જૈસે અંગ્રેજ઼ી હુક઼ૂમત કી નીંદ હી ઉડ઼ા દી. જોશ ને યહ નઝ્મ 1939 મે દૂસરે વિશ્વયુદ્ધ કે દૌરાન વાયસરાય કી હિન્દુસ્તાન કે જંગ મેં શામિલ હોને કી ઘોષણા કે બાદ લિખી ગઈ થી. યહ નજ઼્મ હર ભારતીય કી ભાવના કા પ્રતિબિંબ થી. ઇસ પર ભી ફિરંગી હુક઼ૂમત કા કહર બરપા ઔર ઇસ નજ઼્મ કો જ઼પ્ત કર લિયા ગયા-

જુલ્મ ભૂલે, રાગિની ઇંસાફ઼ કી ગાને લગે

લગ ગઈ હૈ આગ ક્યા ઘર મેં કિ ચિલ્લાને લગે

ઇક કહાની વક઼્ત લિખેગા નયે મજ઼મૂન કી

જિસકી સુખી કો જ઼રૂરત હૈ તુમ્હારે ખ઼ૂન કી

ઇંક઼લાબી ગીતોં કે બઢ઼તે હુએ ખ઼તરોં કે મદ્દે નજ઼ર આખિરકાર અંગ્રેજ઼ હુક઼ૂમત ને ઇસ વક઼્ત તહરીર (લેખન) ઔર તકરીર (સંભાષણ) દોનોં પર કડ઼ી પાબંદી લગા દી થી. એક બાર ફિર આંદોલન ઉગ્ર હુઆ, બડ઼ે નેતા ગ઼િરફ઼્તાર હુએ, જેલેં ભરતી ચલી ગઈં લેકિન નઝ્મેં છપતી ચલી ગઈં. મજાજ઼ ને અપની નઝ્મ ”અંધેરી રાત કે મુસાફ઼િર” મેં લિખા-

ઉફ઼ક પર જંગા કા ખ઼ૂની સિતારા જગમગાતા હૈ

હર ઇક ઝોંકા હવા કા, મૌત કા પૈગ઼ામ લાતા હૈ

મજાજ઼ કી નઝ્મ ”આવારા” કી ઇન પંક્તિયોં પર ગ઼ૌર ફ઼રમાએં -

મુફલિસી ઔર યે મઝાહિર હૈં નજર કે સામને

સૈકડોં ચંગેઝો નાદિર હૈં નજર કે સામને

સૈકડોં સુલતાનો જાબિર હૈં નજર કે સામને

ઐ ગમ એ દિલ ક્યા કરૂં,

ઐ વહશત એ દિલ ક્યા કરૂં

બઢ કે ઇસ ઇન્દ્રસભા કા સાજો ઓ સામાં ફૂંક દૂં

ઇસકા ગુલશન ફૂંક દૂં ઉસકા શબિસ્તાં ફૂંક દૂં

તખતે સુલતાન ક્યા મૈં સારા ક઼સ્ર એ સુલતાન ફૂંક દૂં

ઐ ગમ એ દિલ ક્યા કરૂં,

ઐ વહશત એ દિલ ક્યા કરૂં

(મજ઼ાહિરઃદૃશ્ય, સુલ્તાને જાબિરઃ અત્યાચારી બાદશાહ, શબિસ્તાં: શયનાગાર, ક઼સ્રે સુલ્તાન: શાહી મહલ)

સરદાર ઝાફ઼રી ને ઇસી બાત કો બઢ઼ાકર કુછ ઇસ તરહ સે બયાં કિયા-

ગ઼મ કે સીને મેં ખ઼ુશી કી આગ ભરને દો હમેં

ખ઼ૂં ભરે પરચમ કે નીચે રક્સ કરને દો હમેં

અગસ્ત 1942 મેં ભારત છોડ઼ો આંદોલન શુરૂ હુઆ. દેશ કે તક઼રીબન સભી બડ઼ે નેતા સલાખોં કે પીછે પહુંચા દિએ ગએ થે. જનતા સડ઼કોં પર ઉતર આઈ ઔર અંગ્રેજ઼ો સે સીધા લોહા લેને લગી.બાગ઼ી યહાં-વહાં પરચમ ફહરાને લગે. જન-નેતાઓં કો જો દુશ્વારિયાં પેશ આઈં, ઉન્હેં લેકર ભી નજ઼્મેં લિખી ગઈં. મહાત્મા ગાંધી કી ગ઼િરફ઼્તારી દેર રાત કી ગઈ થી, લિહાજ઼ા શમીમ કિરહાની લિખતે હૈં-

કુછ દેર જ઼રા સો લેને દો

તુમ જેલ જિસે લે જાતે હો

વહ દર્દ કા મારા હૈ દેખો

મજ઼લૂમ, અહિંસા કા હામી

બેબસ દુખિયારા હૈ દેખો

બેચૈન સા ઉસકી આંખોં મેં

પિછલે કા સિતારા હૈ દેખો

કુછ દેર જ઼રા સો લેને દો

લેકિન ઇસ સમય આઝાદ હિન્દ ફ઼ૌજ બનાકર અંગ્રેજ઼ોં કે નાકોં ચને ચબવાને વાલે વીર ક્રાંતિકારી સુભાષચંદ્ર બોઝ હી એક ઐસે નેતા થે જો હુક઼ૂમત કે હાથ નહી આ સકે થે. ઇન હાલાત કી સચ્ચી તસ્વીર લેકર આએ શાયર જાંનિસાર અખ઼્તર કી નઝ્મ ”અય હમરિહાને કાફ઼લાયે” પર નજ઼ર ડાલિએ-

ક્યોં ન કર લેં આજ હમ ખુદ રાસ્તે કા ફ઼ૈસલા

હમરહાને કાફ઼લા અય હમરહાને કાફ઼લા

રહજ઼નોં કે હાથ મેં હમ લુટ ગએ તો ક્યા હુઆ

રાસ્તે મેં ચંદ સાથી છૂટ ગએ તો ક્યા હુઆ

અબ ભી વહ જુરઅતે હૈં અબ ભી વહી હૌસલા

હમરહાને કાફ઼લા અય હમરહાને કાફ઼લા

આંદોલન બઢ઼તા રહા ઔર ક઼લમ તલવાર બની. જજ઼્બે આઝાદી કે શોલે અબ આઝાદી કી પહલી કિરણ કી બાટ જોહ રહે થે.મગર હાલાત કો ઇસ સુબહ કે પહલે ભી કુછ ઔર મંજૂર થા. વહ બંટવારા જિસકી માંગ મુસ્લિમ લીગ જ઼ોર દે રહી થી. શમીમ કિરહાની ને પાકિસ્તાન ચાહને વાલોં કે લિએ એક દરખ્વાસ્ત કરતી હુઈ નજ઼્મ લિખી પર કોઈ તજ઼વીજ઼ કામ ન આઈ. 1946 સે બગ઼ાવત ઔર તેજ઼ હુઈ. 1947 મેં આઝાદી દેને કી બ્રિટેન કે પ્રધાનમંત્રી એટલી બાર કી ઘોષણા હુઈ. સામ્રાજ્યવાદી અંગ્રેજ઼ોં ને આખિર સમગ્ર રાજનીતિક આંદોલન કો દો ફાડ઼ કરને મેં કામયાબી પાયી. હિન્દુસ્તાન કે વાયસરાય લૉર્ડ માઉંટબેટન ને બ્રિટેન કા આદેશ કા પાલન કિયા. રેડક્લિફ઼ કા ચુપચાપ ભારત આગમન હુઆ ઔર સદિયોં પુરાના ઇંસાની રિશ્તા સરહદી ટુકડ઼ોં મેં બંટ ગયા. શમીમ ને પૂછા-

હમકો બતલાઓ ક્યા મતલબ હૈ પાકિસ્તાન કા

જિસ જગહ ઇસ વક઼્ત મુસ્લિમ હૈં, નજિસ હૈ ક્યા વહ જા

(નજિસ-અપવિત્ર, જા-સ્થાન)

આઝાદી કી બેડ઼િયાં ટૂટીં. મખ઼દૂમ માહિઉદ્દીન ને લિખા- કહો હિન્દોસ્તાં કી જય, ફ઼ૈજ઼ ને કહા- બોલ કી લબ આઝાદ હૈં તેરે, જ઼બાં અબ તક તેરી હૈ. ફ઼િરાક઼ ગોરખપુરી ને તહરીર દી-

હમારે સીને મેં શોલે ભડ઼ક રહે હૈં ફ઼િરાક઼

હમારી સાંસ સે રોશન હૈ નગ઼્મે-આઝાદી

જશ્ને-આઝાદી કે મૌક઼ે પર સૈકડ઼ોં નજ઼્મેં લિખી ગઈં. ઇસમેં દો સૌ સાલ કી ગ઼ુલામી કે નિજ઼ામ સે લેકર ખ઼ુશિયોં તક કી કહાની થી. જાંનિસાર અખ઼્તર ને નજ઼્મ લિખી ”જશ્ને આઝાદી” -

સીને સે આધી રાત કે

ફૂટી વહ સૂરજ કી કિરન

બરસે વહ તારોં કે કંવલ

વહ રક્સ મેં આયા ગગન

આયે મુબારકબાદ કો

કિતને શહીદાને-વતન

આઝાદ હૈ આઝાદ હૈ આઝાદ હૈ અપના વતન

આઝાદ હૈ અપના વતન

(શોધ સંદર્ભઃ જ઼પ્તશુદા નજ઼્મેં, હિન્દોસ્તાં હમારા ઔર અન્ય) સંકલન- શકીલ અખ઼્તર

About these ads