ફૈઝ: તુ્મ્હારે નામ પર આએંગે સોગવાર ચલે_મિર્ઝા એબી બેગ

 (1911-1984)

  (બીબીસી હિંદી ડૉટ કૉમ કે લિએ, દિલ્લી સે)

 બીસવીં શતાબ્દી કે ઉર્દૂ કે સબસે રૂમાની ઔર ક્રાંતિકારી શાયરોં મેં સે એક ફૈઝ અહમદફૈઝ કો ઉનકી જન્મ શતાબ્દી પર હાલ મેં દિલ્લી મેં આયોજિત એક કાર્યક્રમ મેં યાદ કિયા ગયા.

ઇસ કાર્યક્રમ કો નામ દિયા ગયા થા “ગુલોં મેં રગં ભરે બાદે-નૌબહાર ચલે.” વૈસે ભી ફૈઝ ને કહા થા:

બડ઼ા હૈ દર્દ કા રિશ્તા યે દિલ ગ઼રીબ સહી—તુમ્હારે નામ પર આએંગે સોગવાર ચલે

વૈસે તો વર્ષ 2011 ઉર્દૂ કી કઈ મશ્હૂર હસ્તિયોં કી જન્મ શતાબ્દી હૈ લેકિન ફૈઝ અહમદ ફૈઝ કો જિતના યાદ કિયા જા રહા હૈ શાયદ કિસી ઔર કો નહીં. શાયદ ઇસલિએ કિ ફ઼ૈજ઼ ને હી કહા થા, “હમ જહાં પહુંચે કામિયાબ આએ.”

ફૈઝ અહમદ ફૈઝ ક્રાંતિકારી વિચારધાર કે સાથ પ્રગતિશીલ આંદોલન કે પ્રમુખ શાયર કે તૌર પર ભી કાફ઼ી ચર્ચિત રહે હૈં.

ઇંસાન-દોસ્તી ઔર ઉદારતા.

ફ઼ૈજ઼ કી શાયરી દિલોં કો છૂને વાલી હૈ, ઉનમેં ગહરાઈ ભી હૈ ઔર તાસીર ભી. ફૈઝ કે કલામ મેં કઈ આયમ ઔર નવીનતા હૈ۔

પ્રોફ઼ેસર ગોપીચંદ નારંગ

ભારત મેં ઉન્હેં યાદ કરને કા સિલસિલા વૈસે તો જનવરી સે હી શુરુ હો ગયા થા લેકિન ઉનકી વર્ષગાંઠ 13 ફ઼રવરી સે એક દિન પહલે હી સે ઇંડિયા હૈબિટૈટ સેંટર મેં ઉન્હેં યાદ કરતે હુએ પાંચ દિન કા એક કાર્યક્રમ આયોજિત હુઆ ઔર ફ઼િલ્મ દિખાઈ ગઈ.

જવાહરલાલ નેહરુ વિશ્વવિદ્યાલય કે પૂર્વ પ્રોફ઼ેસર સદીક઼ુર રહમાન ક઼િદવઈ ને કુછ “ઇશ્ક઼ કિયા કુછ કામ કિયા” કે તહત ફૈઝ કો યાદ કરતે હુએ માનવ પ્રેમ કે પહલૂ પર નજ઼ર ડાલી.

ઉન્હોંને કહા, “ઉર્દૂ શાયરી મેં રક઼ીબ (પ્રેમ મેં પ્રતિદ્વંવી) એક ઐસા પાત્ર હૈ જિસસે નફ઼રત કી જાની એક પરંપરા હૈ ઔર ઉસે નિશાના બનાને ઔર બુરા ભલા કહને કા કોઈ મૌક઼ા નહીં છોડ઼ા જાતા હૈ. લેકિન ફૈઝ ને અપને રક઼ીબ કા એક અલગ હી ચિત્રણ કિયા હૈ જો ઉનકી ઇંસાન-દોસ્તી ઔર ઉદારતા કો દિખાતા હૈ.”

ફૈઝ કી યહ નઝમ કાફ઼ી લોકપ્રિય હુઈ જિસકી ચંદ પંક્તિયાં ઇસ તરહ હૈં:

આ કિ વાબિસ્તા હૈં ઉસ હુસ્ન કી યાદેં તુઝસે

જિસને ઇસ દિલ કો પરીખ઼ાના બના રખા થા

જિસકી ચાહત મેં ભુલા રખી થી દુનિયા હમને

દહર કો દહર કા અફ઼સાના બના રખા થા.

 

ફૈઝ પર ઉર્દૂ કે મશ્હૂર લોગોં ને વિચાર વ્યક્ત કિએ.

ઇસી પ્રકાર જેલ સે ફૈઝને અપની પત્ની એલિસ ફ઼ૈજ કો જો પત્ર લિખા થા ઔર ફૈઝ કી પત્ની ને જો પત્ર લિખે થે, ઉનકો નાટકીય ઢંગ સે રેડિયો આર્ટિસ્ટ સલીમા રઝા ઔર દાનિશ ઇક઼બાલ ને પેશ કિયા.

પ્રદર્શની:

ફૈઝ કી યાદ મેં “ગડ઼તી હૈં કિતની સલીબેં મેરે દરીચે મેં” શીર્ષક કે તહત યાદગાર ચીજ઼ોં કી પ્રદર્શની ભી લગાઈ ગઈ.

ફૈઝ પર શાહિદ માહુલી કી કિતાબ ફૈઝ અહમદફૈઝ શખ઼્સિયત ઔર જેહતેં કા વિમોચન કરતે હુએ ઉર્દૂ કે પ્રસિદ્ધ આલોચક પ્રોફ઼ેસર ગોપીચંદ નારંગ ને કહા, “ફૈઝ કી શાયરી દિલોં કો છૂને વાલી હૈ, ઉનમેં ગહરાઈ ભી હૈ ઔર તાસીર ભી. ફ઼ૈજ઼ કે કલામ મેં કઈ આયમ ઔર નવીનતા હૈ.”

“કબ ઠહરેગા દર્દે-દિલ કબ રાત બસર હોગી” શીર્ષક કે તહત ઉર્દૂ-હિંદી મેં પ્રગતિશીલ લેખન પર એક ગોષ્ઠી કા ભી આયજન કિયા ગયા.

“યૂં સજા ચાંદ કિ ઝલકા તેરે અંદાજ઼ કા રંગ” કે તેહત સમીના ડે ને ફૈઝ કી ગ઼જ઼લેં પ્રસ્તુત કીં.

વૈસે ફૈઝ કી ગ઼જ઼લોં ઔર નજ઼્મોં કો ફ઼િલ્મોં મેં ભી જગહ મિલ ચુકી હૈ ઔર સુરૈયા સમેત બડ઼ે ગાયકોં ને ઉનકી શાયરી કો અપની આવાજ઼ દી હૈ.

 

ફૈઝ કો કારાવાસ ભી હુઈ ઔર નિર્વાસન ભી મિલા

ફ઼િલ્મ નિર્માતા ઔર કાર્યક્રતા ગૌહર રઝા ઔર સુહૈલ હાશમી ને ફૈઝ કી ગ઼ઝલેં ઔર નઝમેં સુનાઈં.

સંગાતીકાર ઔર ગાયક સુદીપ ને “ગુલોં મેં રંગ ભરે બાદે-નૌબહાર ચલે” કે તહત ફૈઝ કે કલામ કો પેશ કિએ.

અલગ અંદાજ઼ મેં:

ઇસકે અલાવા જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા મેં 17 ફ઼રવરી કો ફ઼ૈજ઼ કે જીવન ઔર ઉનકી કૃતિયોં પર આધારિત એક પ્રોગ્રામ કા આયોજન હુઆ ઔર દાસ્તાનગોઈ કે અંદાજ઼ મેં મહમૂદ ફ઼ારૂક઼ી ઔર દાનિશ હુસૈન ને ફ઼ૈજ઼ કી રચનાઓં કો પેશ કિયા.

ઇસસે પહલે 25 જનવરી કો અલીગઢ઼ મુસ્લિમ વિશ્વવિદ્યાલય મેં ફ઼ૈજ઼ કી યાદ મેં એક બડ઼ા પ્રોગ્રામ આયોજિત હો ચુકા હૈ જિસમેં ઉનકી બેટી સલીમા હાશમી ને ભી શિરકત કી થી.

ઉસ મૌક઼ે પર ઉન્હોંને કહા થા કિ જનરલ જ઼િયા-ઉલ-હક઼ કી તાનાશાહી કે જ઼માને મેં ભી ફ઼ૈજ઼ કા કલામ લોગોં કે લિએ ઉત્સાહવર્ધક થા ઔર “હમ દેખેંગે” એક પ્રકાર સે જ઼ુલ્મ સે મુક્તિ કા નારા થા ઔર ક્રાંતિકારિયોં કે લિએ મુક્તિ ગાન થા.

ઉન્હોંને કહા કિ આજ ભી ઉનકા કલામ તાજ઼ા ઔર પ્રાસંગિક હૈ. જબ ટ્યૂનિશિયા ઔર મિસ્ર મેં શાંતિપૂર્ણ ક્રાંતિ કે નતીજે મેં સત્તા મેં બદલાવ આયા તો લોગોં ને ફ઼ૈજ઼ કે ઇસ શેર કો યાદ કિયા “સબ તાજ ઉછાલે જાએંગે, સબ તખ઼્ત ગિરાએ જાએંગે.”

ફૈઝ કા જન્મ 1911 મેં હુઆ ઔર 1984 મેં ઉનકા દેહાંત હુઆ. ઉનકી કૃતિયોં મેં નક઼શે-ફ઼ર્યાદી, દસ્તે-સબા, જ઼િંદાઁ-નામા, દસ્તે-તહે-સંગ શામિલ હૈં જિન્હેં એક જગહ નુસ્ખ઼ાહાએ વફ઼ા કે નામ સે પ્રકાશિત કિયા ગયા હૈ. શાયર ઔર ક્રાંતિકારી કે અલાવા ફૈઝપ ત્રકાર ઔર અધ્યાપક કે રૂપ મેં ભી જાને જાતે હૈં.

Read and listen one Gazhl of Faiz Ahmed Faiz

 

गुलशन का करोबार चले—फैज़ अहमद फैज़

 

 गुलों में रंग भरे, बाद-ए-नौबहार चले
चले भी आओ कि गुलशन का करोबार चले

 

क़फ़स उदास है यारो, सबा से कुछ तो कहो
कहीं तो बहर-ए-ख़ुदा आज ज़िक्र-ए-यार चले

 

कभी तो सुब्ह तेरे कुंज-ए-लब से हो आग़ाज़
कभी तो शब सर-ए-काकुल से मुश्क-ए-बार चले

 

बड़ा है दर्द का रिश्ता, ये दिल ग़रीब सही
तुम्हारे नाम पे आयेंगे ग़मगुसार चले

 

जो हम पे गुज़री सो गुज़री मगर शब -ए-हिज्राँ
हमारे अश्क तेरी आक़बत सँवार चले

 

हुज़ोओर-ए-यार हुई दफ़्तर-ए-जुनूँ की तलब
गिरह में लेके गरेबाँ का तार तार चले

 

मक़ाम ‘फैज़’ कोई राह में जचा ही नहीं
जो कू-ए-यार से निकले तो सू-ए-दार चले

 Click the following URL to listen the Gazhal Sung by Mehdi Hasan

 http://www.youtube.com/watch?v=4C03gLRHn6s